Мукъаддес Китап: Къануннынъ текрары
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T07:57:59.557690+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Теврат
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Теврат

Теврат

1. Къануннынъ Текрары

Башланув

«Теврат» серлевасы Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китапларына аит. Бу китаплар еудийлерде башта «Къанун» манасыны ташыгъан Тора (Теврат) я да Мусанынъ Китабы деп адлангъан бир китапны теркип эте эдилер. Бу китапларда Исраиль халкъы пейда олгъаны ве Алла оларгъа васиет бергени акъкъында икяе этиле. Къадимий еудийлерде Мусанынъ бу бирлешкен эсерининъ беш болюги эр болюкнинъ башында кельген сёзлернен адлана эди. Амма сонъундан Мусанынъ эр китабы озь мундериджесине коре адланды: Башланув, Чыкъыш, Левийлилер, Сайылар ве Къануннынъ текрары.

Къануннынъ Текрары

Къануннынъ Текрары

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Къануннынъ текрары

Теврат китабы «Къануннынъ текрары» китабынен екюнлене. Бу китапнынъ маиети – Исраильге Алланынъ Къануныны берген Мусанынъ сонъки насиатлары. Моав топрагъында, Ханаангъа кирмезден эвель, Муса Исраиль халкъына Ханаанда насыл этип яшамакъ кереклиги акъкъындаки Къанунны хатырлатты. Синай дагъында биринджи васиет берильгенден берли аман-аман къыркъ йыл кечти.

Китап Мусанынъ учь буюк нуткъундан (1–4, 5–29, 30–31 баблар) ве нетидже къысмындан ибарет. Китапнынъ серлевасы озь манасыны озю анълата: мында эвельки учь китапта берильген чокъусы къанунлар текрарлана. Амма оларгъа янъы, хусусан исраиллилерге Ханаанда керек оладжакъ эмирлер де къошулгъан.

Бу китапнынъ энъ тесир этиджи бабларында Къанун кутюльмеси ичюн оладжакъ багъышлавлар ве кутюльмемеси ичюн башларына тюшеджек къаргъышлар акъкъында лаф юрсетиле. Олар бизге Исраиль тарихынынъ маиетини анъламакъ ве анълатмагъа ярдым этелер. Алланынъ пейгъамберлери ве исраиллилер арасындаки ваизлер (хусусан Йирмея), Исраиль халкъынынъ башына тюшкен беляларны анълатмакъ ичюн, чокъусы алларда бу багъышлавларгъа ве къаргъышларгъа мураджаат эте эдилер.

Бу китап монотеизмнинъ (екяне Аллагъа иман ве табынув) ве бутюн еудий Къанунынынъ манасыны: джан-юректен Раббини севмек ве Онъа табынмакъ, – ачыкъ-айдын анълата.

Синай дагъындан Иордан озенине къадар еудийлернинъ долашув тарихыны къыскъадан текрарлав (1–3 б.). Итааткъа чагъырув. Он Эмир (4–6 б.). Ханаан топрагъындаки халкъларнынъ къуваланмасы. Алланынъ халкъы ве Ханаан топрагъы акъкъында (7–8 б.). Алтын бузав ве Алланынъ Къануны олгъан таш левалары тарихыны къыскъадан текрарлав (9–11 б.). Алла къанунларынынъ текрары: табынув ери (12 б.); путперестлик (13 б.); элял ве арам (14 б.); борджлар (15 б.); байрамлар (16 б.); чешит къанунлар (17–25 б.). Бахшышлар ве он пайда бир пайнынъ берильмеси (26 б.). Мусанынъ сонъки буйрукълары; итаат ичюн багъышлавлар; итаатсызлыкъ ичюн джезалар (27–30 б.). Нун огълу Ехошуа – Мусанынъ издеши (31 б.). Мусанынъ васиети ве вефат этмеси (31–34 б.).

1

Мусанынъ насиатлары

1^1Иордан озенини кечмезден эвель, Муса Аравадаки сахрада, Къызыл денъиз янында, Паран ве Тофел, Лаван, Хацерот ве Ди-Захав ерлеринде бутюн Исраильге мына бу сёзлерни айтты. 2+(Хорев[*] еринден Къадеш-Барнеа шеэринедже Сеир дагъларындан кечип кеткен ёлнынъ узунлыгъы он бир куньлюктир.)

3+40-ынджы йылы[*], 11-инджи айнынъ биринджи куню Муса Исраиль огъулларына РАББИнинъ бутюн эмир эткенини текрарлады. 4+Муса энди Хешбон шеэринде яшагъан аморлыларнынъ падишасы Сихонны ве, Аштарот ве Эдрей шеэрлеринде яшагъан, Башаннынъ падишасы олгъан Огны енъген эди.

5Иордан озенининъ шаркъ янында, Моав топрагъында Муса бу къанунны анълатып башлады:

6+– Алламыз олгъан РАББИ Хорев еринде бизге бойле айтты:

Бу дагъларда яшагъанынъыз етер! 7+Аман турып, ёлгъа чыкъынъыз. Аморлыларнынъ дагълы топрагъына кетинъиз, Аравада, дагъларда ве вадийде, Негевде ве денъиз ялысында, ханаанлыларнынъ топрагъында ве Ливанда, буюк Фират дерьясынадже яшагъан къомшу халкъларгъа барынъыз. 8+Бакъынъыз, Мен бу топракъны энди сизге бердим. РАББИ бу ерлерни Ибраим, Исхакъ ве Якъуп деделеринъизге ве оларнынъ эвлятларына бермеге ант этти. Барынъыз да, оларнынъ саиплери олунъыз.

Муса къадыларны вазифеге къоя

9+О заман мен сизге айттым: «Сизлернинъ екяне ёлбашчынъыз олмагъа такъатым ёкъ. 10+Алланъыз олгъан РАББИ сизни чокълаштырды, ве сизлер энди кок йылдызлары киби чокъсынъыз. 11+Деделеринъизнинъ Алласы олгъан РАББИ сизинъ бугуньки сайынъызны бинъ къат чокълаштырсын ве, сёз бергени киби, сизге буюк яхшылыкълар этсин! 12Лякин юклеринъиз, агъырлыкъларынъыз ве даваларынъызны мен бир озюм насыл котерип олурым? 13Озьлеринъизге акъыллы, анълагъан ве къабилелеринъизде белли олгъан акъайларны сайланъыз да, мен оларны сизлерге башлыкъ этип къоярым».

14Сиз манъа бойле джевап къайтардынъыз: «Айткъанынъ яхшыдыр». 15+Сонъ мен къабилелеринъизнинъ башлыкъларындан акъыллы ве белли олгъан адамларны алдым, оларны бинъбашы, юзбашы, эллибашы, онбашы ве реберлер этип, къабилелеринъизге башлыкъ этмеге къойдым.

16+О заман къадыларынъызгъа эмир этип: «Семетдешлеринъизнинъ даваларыны дикъкъатнен динъленъиз ве, дава семетдешлер арасында оламы я да семетдеш ве ят халкълардан олгъан адам арасындамы, адалетли суд этинъиз. 17+Суд эткенде, адамлар арасында фаркъ этменъиз. Эм адий, эм буюк адамнынъ лафына къулакъ асынъыз. Адамлардан къоркъманъыз. Суд – Алланынъ ишидир. Сиз чезип оламагъан даваларны исе манъа кетиринъиз, мен оларны бакъарым», – дедим.

18О заман мен бутюн япаджакъларынъыз акъкъында эмирлерни бердим.

Муса Къадеш-Барнеадан джасусларны ёллай

19Биз Хорев еринден ёлгъа чыкътыкъ, сиз корьген бутюн бу буюк ве къоркъунчлы сахрадан кечип, РАББИ эмир эткени киби, аморлыларнынъ дагълы топракъларына кеттик ве Къадеш-Барнеа шеэрине кельдик. 20Мен сизге: «Мына, сиз аморлыларнынъ дагълы топрагъына келип чыкътынъыз. РАББИ-Таалямыз оны бизге береджек ола. 21+Бакъынъыз, РАББИ-Таалянъыз бу топракъны огюнъизге къойды. Энди, баба-деделеринъизнинъ Алласы олгъан РАББИ сизге айткъаны киби, онынъ саиплери олунъыз. Къоркъманъыз ве рухтан тюшменъиз!» – дедим.

22Лякин сиз эпинъиз яныма келип: «Огюмизге акъайларны ёллайыкъ. Олар бу топракъны яхшы огренсинлер ве къайтып, бизге къайсы ёлдан кетмеге ве къайсы шеэрлерге кирмеге айтсынлар», – дединъиз. 23Мен буны бегендим ве эр бир къабиледен бир адам, эписи олып он эки адам сайлап алдым. 24Ёлгъа чыкъып, олар дагълы мемлекетке котерильдилер, Эшкъол вадийине бардылар ве оны яхшы огрендилер. 25О тарафнынъ махсулларындан бираз алып, бизге кетирип: «РАББИ-Таалямыз бизге береяткъан ерлер яхшыдыр!» – дедилер.

26Лякин сиз кетмеге истемединъиз, Алланъыз олгъан РАББИнинъ эмирине къаршы исьян котердинъиз. 27Чадырларынъызда хошнутсыз мырылдап: «РАББИнинъ бизни кореджек козю ёкъ, – айтып башладынъыз. – Шунынъ ичюн О, аморлыларнынъ къолуна берип ёкъ этмек ичюн, бизни Мысырдан алып чыкъкъандыр. 28Биз энди къайда кетейик? Агъа-къардашларымыз: “О халкъ бизден чокъ, бойлары да юксекче. Шеэрлери балабан, пекитильген диварлары кокке тие. Биз анда анакълыларны[*] биле корьдик”, – айтып, бизни рухтан тюшюрдилер».

29О заман мен сизлерге: «Олардан къоркъманъыз, рухтан тюшменъиз! 30+Сизинъ огюнъизде РАББИ-Таалянъыз кетмекте. Козюнъиз огюнде Мысырда ве сахрада япкъаны киби, О, сиз ичюн дженк этеджек. 31+Баба огълуны къолда ташыгъаны киби, Алланъыз олгъан РАББИ сизни бу сахрада бутюн ёл бою, бу ергедже кельмезден эвель, ташый эди, ве сиз шуны корьдинъиз», – дедим.

32Лякин бунъа бакъмадан, сизлер Алланъыз олгъан РАББИге ишанмадынъыз. 33+О исе, сизлерге чадырларынъызны ерлештирмек ичюн ер къыдырып, сизинъ огюнъизде кете эди. Геджесинен атеште, куньдюзи булут ичинде кетип, кетеджек ёлунъызны косьтере эди.

Рабби Исраильни джезалай

34РАББИ сизинъ сёзлеринъизни эшитип, гъазапланды ве: 35«Мен баба-деделеринъизге яхшы топракъны бермеге ант эттим. Амма бу яман несильден олгъан ич бир адам оны корьмез. 36+Ялынъыз Ефунненинъ огълу Къалев оны кореджек. О, РАББИни эр бир шейде динълегени ичюн, Мен энди аягъы баскъан топракъны онъа ве онынъ эвлятларына берерим», – деп ант этти.

37+Сизлер ичюн РАББИ манъа да гъазапланды ве: «Сен де анда кирмезсинъ, – деди. 38+– Анда ярдымджынъ олгъан Нуннынъ огълу Ехошуа киреджек. Онъа юрек бер, чюнки онынъ саесинде исраиллилер топракънынъ саиплери оладжакъ. 39Сиз, уфакъ балаларымыз ёлда гъайып оладжакъ, деген олсанъыз да, олар сизинъ яманны яхшыдан айырмагъа бильмеген огъулларынъызнен берабер анда кирерлер. О топракъны оларгъа берерим де, олар онынъ саиплери олур. 40Сиз исе айланып, Къызыл денъизге таба, сахрагъа ёл алынъыз».

41Сонъ сиз манъа бойле джевап къайтардынъыз: «Биз РАББИнинъ огюнде гуна къазандыкъ. Барайыкъ да, Алламыз олгъан РАББИ эмир эткени киби, дженклешейик».

Эр биринъиз озь силянъызны алдынъыз да, дагъларгъа котерильмеге азырландынъыз. 42Лякин РАББИ манъа бойле сёзлерни сизлерге айтмагъа буюрды: «Дагъларгъа котерильменъиз, дженк этменъиз. Мен аранъызда олмам. Душманларынъыз сизни енъеджеклер».

43Мен сизлерге буны айтып бердим, лякин сиз динълемединъиз ве, РАББИнинъ сёзюне къаршы чыкъып, кибирлендинъиз ве дагъларгъа кеттинъиз. 44О дагъларда яшагъан аморлылар сизге къаршы чыкъып, балкъуртлар киби сизлерни къуваладылар ве Сеир дагъларында тап Хорма шеэрине баргъандже сизни тар-мар эттилер. 45Сизлер къайттынъыз ве РАББИнинъ огюнде агъладынъыз. Лякин РАББИ давушынъызны эшитмеди ве сизни къабул этмеди.

Сахрада кечирильген йыллар

46+Сиз чокъ куньлер девамында Къадеш шеэринде яшадынъыз, бутюн бу узакъ вакъыт ичинде анда эдинъиз.

2

2^1+Сонъ биз айланып, РАББИ манъа айткъанына коре, Къызыл денъизге таба, сахрагъа ёл алдыкъ ве чокъ вакъыт Сеир дагъларынынъ чевре-четинде юрдик. 2РАББИ манъа: 3«Бу дагълы топракънынъ чевре-четинде юргенинъиз етер энди, шимальге тараф ёл алынъыз, – деди. 4– Халкъкъа бойле эмир эт: “Сеир еринде сизинъ сой-сопларынъыз, Исавнынъ эвлятлары яшайлар. Шимди сиз оларнынъ топрагъына киреджексинъиз. Олар сизден къоркъаджакълар, лякин козь-къулакъ олунъыз. 5+Оларнен дженклешменъиз, чюнки Мен оларнынъ топрагъындан сизге аякъ басмагъа биле ер бермем. Сеир дагълы топрагъына Мен Исавнынъ эвлятларыны саип этип къойдым. 6Ашайджакъ ашынъызны ве ичеджек сувунъызны олардан акъчагъа сатын алынъыз”».

7+Керчектен де, Алланъыз олгъан РАББИ эр бир туткъан ишинъизде сизге бахыт берди. Бу буюк сахра бою юргенинъизде, О, сизге мукъайт ола эди. Къыркъ йыл девамында РАББИ-Таалянъыз сизлернен эди, ве сиз ич бир шейге мухтадж дегиль эдинъиз.

8+Сонъ биз Сеир еринде яшагъан ве сой-сопларымыз олгъан Исав эвлятларынынъ янындан кечтик. Элат ве Эцион-Гевер шеэрлеринден баргъан Арава ёлунен кечтик ве сонъ айланып, Моав сахрасы ёлундан кеттик.

9+РАББИ манъа: «Моавлыларны раатсызлама ве оларнен дженклешме. Мен оларнынъ топрагъындан сизлерге саип олмакъ ичюн бир шей бермем, чюнки Ар шеэрине Мен Лутнынъ эвлятларыны саип этип къойдым», – деди.

10+(Эвель анда эмлилер яшай экен. Олар кучьлю ве чокъ сайылы халкъ ве анакълылар киби юксек бойлу экенлер. 11+Адамлар оларны, анакълыларны киби, рефалылар деп сая эдилер. Моавлылар исе оларгъа эмлилер дейлер. 12+Эвеллери Сеир еринде исе хорлулар яшай экен, лякин Исавнынъ эвлятлары оларнынъ топрагъыны басып алып, оларны ёкъ эткен ве оларнынъ ерине анда яшамакъ ичюн ерлешкен. Исраиллилер РАББИ оларгъа берген топракъта, оларнынъ шахсий оладжакъ топрагъында айны шу шейни яптылар.)

13+РАББИ: «Энди барып, Зеред вадийини кечинъиз», – деди, ве бизлер Зеред вадийини кечтик.

14+Къадеш-Барнеа шеэринден кеткен кунюмизден Зеред вадийини кечкен вакътынадже 38 йыл кечти. РАББИ бизге ант эткени киби, шу арада ордуларымызда дженк эткен несильден ич бир акъай къалмады. 15Олар эписи гъайып олмагъандже, РАББИ оларнынъ ордусыны ёкъ этти.

16Халкъта силяны къолуна алмагъа имкяны олгъан акъайларнынъ эписи гъайып олгъан сонъ, 17РАББИ манъа: 18«Бугунь Моав топрагъына кирип, Ар шеэрининъ янындан кечеджексинъ. 19+Аммонлыларгъа якъынлашкъан сонъ, оларны раатсызлама, оларнен дженклешме, чюнки аммонлыларнынъ топрагъындан сизлерге саип олмакъ ичюн бир шей бермем. Мен онъа Лутнынъ эвлятларыны саип этип къойдым», – деди.

20+(Шу топракъны даа рефалыларнынъ топрагъы деп сая эдилер. Бир заманда олар анда яшай экен. Аммонлылар исе оларны замзумлылар деп адландыралар. 21Олар къуветли, чокъ сайылы ве анакълылар киби юксек бойлу экенлер, лякин РАББИ аммонлыларнынъ козьлери огюнде оларны ёкъ эткен. Аммонлылар топракънынъ саиплери олып, анда ерлешкен. 22+Сеир дагълы топрагъында яшагъан Исавнынъ эвлятлары ичюн РАББИ айны шу шейни япкъан. Оларнынъ козьлери огюнде О, хорлуларны ёкъ эткен. Аммонлылар ернинъ саиплери олып, анда ерлешкен ве бу куньгедже анда яшайлар. 23+Къафтор[*] адасындан чыкъкъан къафторлылар исе, Гъаза шеэринедже койлерде яшагъан аввалыларны ёкъ этип, оларнынъ ерлеринде ерлешкен эди.)

24«Турунъыз ве ёлгъа чыкъып, Арнон дерьясыны кечинъиз. Мына, Мен Хешбоннынъ падишасы олгъан аморлы Сихонны ве онынъ топрагъыны сенинъ къолунъа бердим. Онен дженкни башлап, ернинъ саиби ол. 25+Энди бутюн ер юзюнде яшагъан халкълар сенинъ акъкъынъда эшиткенинен, къоркъу ве дешет тюбюне къалырлар. Мен буны япып башларым. Сенинъ огюнъде олар къалтырайджакълар ве чекишеджеклер».

Исраиллилер Сихон падишаны енъелер

26Сонъ мен Хешбон падишасы Сихонгъа Кедемот сахрасындан селямнен хаберджилеримни ёлладым: 27+«Манъа сенинъ топрагъынъдан кечмеге разылыкъ бер. Бир ёлнен кетип, не сагъгъа, не де солгъа бурулмам. 28Аш ве сувны манъа акъчагъа сат, ве мен ашап-ичерим. Манъа тек кечмеге разылыкъ бер. 29Айны шу шейни Сеир топрагъында яшагъан Исавнынъ эвлятлары ве Арда яшагъан моавлылар япты. Сонъ мен Иордан озенинден кечип, Алламыз олгъан РАББИ бизге береджек топракъкъа киреджегим».

30Лякин Хешбон падишасы Сихон бизге озь топрагъындан кечмек ичюн разылыкъ бермеди. Алланъ олгъан РАББИ рухуны исрар, юрегини инат эткен. РАББИ оны сенинъ къолунъа бермеге ниет эте эди. Шуны да япты.

31РАББИ манъа: «Бакъ, Мен Сихонны топрагъынен берабер сенинъ къолунъа берип башладым. Онынъ топрагъына саиплик этип башла», – деди.

32Сихон бутюн ордусынен берабер Яхац шеэри янында бизге къаршы дженкнен чыкъты. 33РАББИ-Таалямыз оны къолумызгъа берди, ве биз оны, огъулларыны ве бутюн ордусыны енъдик. 34О заман биз онынъ эписи шеэрлерини запт этип, шеэрлерини, акъайларыны, къадынларыны ве балаларыны Аллагъа берип, бутюнлей ёкъ эттик. Кимсени сагъ къалдырмадыкъ. 35Ялынъыз озьлеримизге туварларны ве биз запт эткен шеэрлерден гъаниметни алдыкъ. 36+Арнон вадийининъ сынъырында олгъан Ароэр шеэринден ве вадийнинъ ортасында ерлешкен башкъа шеэрден башлап, Гилад ерине къадар, бизден къуветли шеэр ёкъ эди. РАББИ-Таалямыз эписини къолумызгъа берди. 37Ялынъыз аммонлыларнынъ топрагъына, Яббокъ вадийининъ янында яткъан ерлерге, дагълы топракъта ерлешкен шеэрлерге, – РАББИ-Таалямыз эмир эткен ич бир ерге якъынлашмадыкъ.

3

Исраиллилер Ог падишаны енъелер

3^1Сонъ биз ондан айланып, Башангъа тараф ёл алдыкъ. Башаннынъ падишасы Ог бутюн ордусынен берабер Эдрей шеэри янында бизге къаршы дженкнен чыкъты. 2+РАББИ манъа: «Ондан къоркъма, чюнки Мен оны, бутюн ордусыны ве топрагъыны энди сенинъ къолунъа бердим. Хешбонда яшагъан аморлыларнынъ падишасы Сихонгъа не япкъан олсанъ, айны шу шейни Оггъа да япаджакъсынъ», – деди.

3Алламыз олгъан РАББИ Башаннынъ падишасы Огны эм де бутюн ордусыны бизим къолумызгъа берди. Биз оларны енъип, кимсени сагъ къалдырмадыкъ. 4+Онынъ эписи шеэрлерини запт эттик. Оларнынъ запт этильмеген шеэрлери къалмады. Алтмыш шеэрни, бутюн Аргов виляетини, Огнынъ Башан ериндеки падишалыгъыны запт эттик. 5Бу шеэрлернинъ эписи янларына барылмаз дивар, юксек араба къапу ве мандалларнен пекитильген эдилер. Олардан гъайры даа чокъ чевре-чети пекитильмеген къасабалар бар эди. 6+Биз оларны айырып, бутюнлей ёкъ эттик. Хешбоннынъ падишасы Сихонгъа япкъанымыз киби, эписи шеэрлерни, акъайлар, къадынлар ве балаларынен берабер бутюнлей ёкъ эттик. 7Лякин эписи туварларны ве шеэр халкъындан тутып алгъанларымызны озьлеримизге гъанимет оларакъ алдыкъ.

8Бойлеликнен, о заман биз бу эки аморлыларнынъ падишаларындан Иордан озенинден шаркъта яткъан, Арнон вадийинден Хермон дагъына къадар топракъларыны алдыкъ. 9+Сидонлылар Хермонгъа Сирион дейлер, аморлылар исе – Сенир. 10Тюзлюк ерде олгъан эписи шеэрлерни, бутюн Гилад ерини ве Салекъа ве Эдрейге къадар бутюн Башан ерини алдыкъ. Салекъа ве Эдрей – Башан ериндеки Огнынъ падишалыгъында шеэрлер эдилер. 11+Башаннынъ падишасы Ог сонъки рефалы эди. Онынъ демирден япылгъан тёшегининъ[*] узунлыгъы дёрт бучукъ метр, кенълиги эки метр[*] эди. О, шимди де аммонлыларнынъ къолунда, Рабба шеэриндедир.

Иорданнынъ шаркъ тарафында яшамакъ ичюн ерлешкен къабилелер

12+О заман биз шу топракънынъ саиплери олдыкъ. Арнон вадийиндеки Ароэр шеэринден башлап, Гилад дагълы топрагъынынъ ярысыны онынъ шеэрлеринен берабер мен Рубен ве Гъад къабилелерине бердим. 13Гилад ерининъ къалгъаныны ве Огнынъ падишалыгъы олгъан бутюн Башан ерини мен Менашше къабилесининъ ярысына бердим, бутюн Аргов виляетини бердим. Бутюн Башан ерине «рефалыларнынъ топрагъы» дейлер. 14+Менашшенинъ къабилесинден олгъан Яир гешурлыларнен ве маакъалыларнен сынъыргъа къадар бутюн Аргов виляетини алды. Башан ерини о, озь адынен Хаввот-Яир адландырды. Бугуньгедже бу онынъ адыдыр. 15+Макирге[*] Гилад ерини бердим. 16+Рубенлилерге ве гъадлыларгъа Гиладдан башлап Арнон вадийине къадар топракъны бердим. Онынъ бир сынъыры вадийнинъ ортасындан кече эди. Башкъа сынъыры – Яббокъ вадийи – аммонлыларнен сынъырлана эди. 17+Оларгъа Араваны ве Иордан озенини де бердим. Топракънынъ сынъыры Киннерет голюнден Арава денъизинедже, я да Олю денъизгедже ве онынъ шаркъ тарафында яткъан Фисга байырынынъ этеклеринедже узана эди.

18О заман сизге бойле эмир бердим: «РАББИ-Таалянъыз бу топракъны, онынъ саиплери олунъыз деп, сизге берди. Лякин дженк этип олгъанлар эписи силяланып, агъа-къардашларынъыз исраиллилернинъ огюнден кетинъиз. 19+Тек апайларынъызнен балаларынъыз ве туварларынъыз (билем ки, туварларнынъ сайысы чокъ) мен сизлерге берген шеэрлерде къалсынлар. 20+Башта РАББИ, сизге раатлыкъ бергени киби, агъа-къардашларынъызгъа да раатлыкъ береджек, ве олар РАББИ-Таалянъыз Иордан озенининъ башкъа тарафында оларгъа берген топракънынъ саиплери оладжакълар. Сонъ эпинъиз Мен сизге саипликке берген ерлеринъизге къайтаджакъсынъыз».

21+О вакъыт Ехошуагъа бойле эмир бердим: «РАББИ-Таалянъыз бу эки падишагъа эписи япкъанларыны озь козьлеринънен корьдинъ. Сен кечеджек бутюн падишалыкъларгъа РАББИ айны шу шейни япаджакъ. 22+Олардан къоркъманъыз. Алланъыз олгъан РАББИ Озю сизлер ичюн дженк эте».

Рабби Мусагъа Ханаангъа кирмеге ясакъ эте

23О заман мен РАББИге ялвардым: 24+«Эй, РАББИ-ТААЛЯ! Сен Озь къулунъа улулыгъынъны ве къудретинъни косьтерип башладынъ. Коклерде я да ер юзюнде къайсы бир алла Сенинъ япкъанларынъ ве къудретли ишлеринъ киби бир шейни япа биле? 25Манъа, Иордан озенинден кечип, онынъ башкъа тарафында яхшы топракъны, шу яхшы дагълы топракъны ве Ливан ерини корьмеге разылыкъ бер!»

26+Лякин РАББИ сиз ичюн манъа гъазапланып, динълемеди. О, манъа: «Етер! Бир даа бу акъта манъа бир шей айтма. 27+Фисга дагъынынъ тёпесине котерилип, денъизге ве шимальге, дженюп ве шаркъ тарафларына бакъ. Козьлеринънен бакъ. Сен бу Иордан озенинден кечмезсинъ. 28+Ехошуагъа насиат бер, онъа юрек берип, оны къавийлештир. О, бу халкънынъ башында олып, озенден кечеджек ве сен кореджек топракъны оларгъа пай этип береджек», – деди.

29+Сонъ биз Бет-Пеор ерининъ къаршысында, вадийде токътадыкъ.

4

Муса халкъны къандыра

4^1+Шимди, Исраиль, мен сизге огретеджек низамнамелер ве къарарларны динъле. Оларны тутсанъыз, чокъ яшайджакъсыз, топракъкъа киреджексиз ве онынъ саиплери оладжакъсыз. Баба-деделеринъизнинъ Алласы олгъан РАББИ бу топракъны сизге бере. 2+Сизге эмир эткенлериме бир шей къошманъыз, бир шейни де эксильтменъиз. Лякин мен сизге буюргъан, Алланъыз олгъан РАББИнинъ эмирлерини тутунъыз.

3+Баал-Пеорнен[*] РАББИ нелер япкъаныны озь козьлеринъизнен корьдинъиз. Баал-Пеорнынъ пешинден юрген эр адамны Алланъыз олгъан РАББИ аранъыздан ёкъ этти. 4Сизлер исе, Алланъыз олгъан РАББИге ишанчлы къалып, бугунь де эпинъиз сагъ-селяметсинъиз.

5Аллам олгъан РАББИ манъа эмир эткени киби, мен сизлерни низамнамелер ве къарарларгъа огреттим. Сизлер саип олмакъ ичюн кирген топрагъынъызда оларны тутмагъа борджлусынъыз. 6+Оларны унутмайып тутунъыз. Онынъ ичюн башкъа халкълар сизни акъыллы ве анълагъан, деп саяджакълар. Бутюн бу низамнамелер акъкъында эшиткенинен, олар: «Ялынъыз бу миллет – акъыллы ве анълагъан халкътыр!» – дерлер.

7+Алламыз олгъан РАББИге дува эткенимизде, О бизге эр вакъыт пек якъындыр. Аллалары о къадар якъын олгъан насылдыр бир къудретли миллет бармы? 8+Бугунь мен огюнъизге бутюн бу къанунны къоям. О къадар адалетли низамнамелер ве къарарларгъа бойсунып яшагъан насылдыр бир къудретли халкъ бармы?

9+Амма козь-къулакъ олып, буны акъылларынъызда яхшы тутунъыз! Козьлеринъизнен корьген ишлерни унутманъыз, олар омюрбилля юреклеринъизден чыкъып кетмесинлер. Бу ишлер акъкъында огъулларынъызгъа ве торунларынъызгъа икяе этинъиз.

10+О куню сиз Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде Хорев еринде турмакъта эдинъиз. О вакъыт РАББИ манъа: «Халкъны Меним огюмде топла. Мен оларгъа эмирлеримни береджегим. Олар омюрбилля Менден къоркъмагъа огренеджеклер ве огъулларыны да бунъа огретеджеклер», – деди. 11+Сиз якъынлашып, дагъ тюбюнде турдынъыз. Бу дагъ коклергедже котерильген атешнен янмакъта эди, къара булутлар ве зифт къаранлыкънен къапалгъан эди. 12Атеш ичинден сизлернен РАББИ лаф этти. Сёзлерни айтаяткъан сесини эшиттинъиз, ич бир къыяфетни исе корьмединъиз. Тек сесини эшиттинъиз. 13+О сизлерге Озь васиетини – Он Эмирини – берди ве оны тутмагъа буюрды, эм де оны эки таш лева устюнде язды. 14О заман РАББИ манъа низамнамелерни ве къарарларны сизге огретмеге буюрды, сиз саип олмакъ ичюн киреджек топракъта оларны тутаджакъ эдинъиз.

Муса путперестликтен сакъындыра

15Буны акъылларынъызда яхшы тутунъыз! РАББИ Хорев еринде атеш ичинден сизлернен лаф эткен куню сиз ич бир къыяфетни корьмединъиз. 16+Шунынъ ичюн бозулманъыз ве озюнъизге ич бир пут япманъыз. Ич бир шекильге ошагъан путны, акъай я да апай бичимли путны япманъыз. 17Ер юзюндеки насылдыр айван бичимли, коклерде учкъан насылдыр къанатлы къуш бичимли, 18ер устюнде сюйрекленип юрген махлюкъ бичимли, я да ер тюбюндеки, сувдаки насылдыр балыкъ бичимли путны япманъыз. 19+Шунынъ ичюн де, кокке бакъып, кунеш, ай ве йылдызларны, – бутюн кок ордусыны корьгенинен, ёлдан урулып, оларгъа бель букип, хызмет этменъиз. Алланъыз олгъан РАББИ оларны кок тюбюнде яшагъан эписи халкълар ичюн тайинледи. 20+Сизлерни исе РАББИ демир ириткен собадан, Мысырдан алып чыкъты. Бугунь олгъанынъыз киби, сиз Онынъ шахсий халкъы оладжагъынъызны истей эди.

21+РАББИ сизлер ичюн манъа ачувланды ве, мен Иордан озенинден кечмейджегиме ве Алланъыз олгъан РАББИ сизге мирас оларакъ береджек яхшы топракъкъа кирмейджегиме ант этти. 22Мен Иорданнынъ башкъа тарафына кечмейип, бу топракъта оледжегим, сиз исе кечип, о яхшы топракънынъ саиплери оладжакъсынъыз. 23Сакъынынъыз, Алланъыз олгъан РАББИнинъ сизге берген васиетини унутманъыз, О сизге эмир эткени киби, озюнъизге ич бир шекильге ошагъан путны япманъыз. 24+Алланъыз олгъан РАББИ – эписини якъып ёкъ эткен атештир. О – куньджю Алладыр.

25Сизде огъулларынъыз ве торунларынъыз догъып, ве сиз бу топракъта къартайып харап олсанъыз, бирде-бир шекильге ошагъан путны япып, Алланъыз олгъан РАББИнинъ козю огюнде бу яманлыкъны япсанъыз ве оны ачувландырсанъыз, 26+бугунь кок ве ерни шаат оларакъ чагъырып ант этем ки, бу топракътан мытлакъа тез-тез гъайып оладжакъсынъыз. Онынъ саиплери олмакъ ичюн, сиз бугунь Иорданны кечсенъиз де, анда чокъ вакъыт яшамайджакъсынъыз, лякин мытлакъа ёкъ оладжакъсынъыз. 27+О заман РАББИ сизни халкълар арасында дагъытаджакъ. РАББИ сизни тюрлю миллетлернен къарыштыраджакъ, ве оларнынъ арасында сизинъ сайынъыз аз оладжакъ. 28+Анда сиз адам къолларынен таш ве агъачтан япылгъан, козьлери корьмеген, къулакълары эшитмеген, аш ашамагъан ве бурунларынен къокъу алмагъан аллаларгъа хызмет этеджексинъиз. 29+Лякин анда РАББИ-Таалянъызны къыдырып башласанъыз, Оны джан-юректен къыдырсанъыз, тападжакъсынъыз. 30Беляларгъа огърагъанда, сонъки куньлерде бу шейлернинъ эписи башынъызгъа тюшкенде, сизлер РАББИ-Таалянъызгъа айланаджакъсынъыз ве Онынъ сесини динълейджексинъиз. 31РАББИ-Таалянъыз – мераметли Алладыр. О сизлерни къалдырмайджакъ, сизлерни ер юзюнден сильмейджек, баба-деделеринъизге ант этип, оларгъа берген васиетни унутмайджакъ.

32+Сизден эвель олгъан, чокътан кечкен заманлар акъкъында, Алла ер юзюнде адамны яраткъан куньден башлап бугуньге къадар заманлар акъкъында сорап бакъ. Коклернинъ бир четинден башкъа четинедже сора: бу буюк ишке ошагъан бир шей олып кечкен эдими, онъа ошагъан бир шей акъкъында эшиткен эдилерми? 33+Сизлер атеш ичинден лаф эткен Алланынъ сесини эшиттинъиз ве сагъ къалдынъыз. Башкъа бир халкъ оны, сизлер киби, эшиттими? 34Алланъыз олгъан РАББИ баргъанда, джезалар берип, бельгилер косьтерип, аджайип шейлер япып, дженк этип, къудрети ве къуветинен козьлеринъиз огюнде Мысырдан башкъа миллетнинъ арасындан Озюне миллет сайлап алды. Башкъа аллалар, РАББИ-Таалянъыз сизге япкъаны киби, буны япмагъа тырыштымы?

35+Ялынъыз Алла – РАББИ олгъаны сизге косьтерильген эди. Ондан башкъасы ёкъ. 36+Сизни огретмек ичюн, О коклерден сизге Озюнинъ сесини эшитмеге чаресини берди, ер юзюнде Озюнинъ буюк атешини косьтерди, ве сиз Онынъ сёзлерини атеш ичинден эшиттинъиз. 37О баба-деделеринъизни севе эди. Шунынъ ичюн оларнынъ эвлятларыны сайлады ве сизлерни Озюнинъ буюк къудретинен Мысырдан алып чыкъты. 38Буюк ве къудретли миллетлернинъ мулькюни алып, оларны сизинъ огюнъизден къуваджакъ, сизлерни топракъларына кирсетеджек, оларны сизинъ мулькюнъиз этип, сизге береджек ниетинде эди.

39+Шимди шуны билинъиз ве юреклеринъизге къоюнъыз: РАББИ – тёпедеки кокте ве ашагъыдаки ер юзюнде олгъан Алладыр. Ондан башкъасы ёкъ.

40Мен бугунь сизге буюргъан Онынъ низамнамелерини ве эмирлерини тутунъыз. Сонъ сизге ве эвлятларынъызгъа яхшы оладжакъ, ве РАББИ-Таалянъыз сизге эбедиен береджек топракъта чокъ вакъыт яшайджакъсынъыз.

Сыгъынакъ шеэрлери

41Сонъ Муса Иорданнынъ шаркъ тарафында учь шеэр сайлап айырды. 42Якъын адамны аселет дегиль, эвельден онен душманлыкъта олмайып ольдюрген эр бир адам анда къачып кетмек мумкюн эди. О, бу шеэрлерден бирине къачып кетип, озь джаныны къуртараджакъ эди. 43Мына бу шеэрлер: рубенлилернинъ топрагъында – тегиз ерде, сахрада олгъан Бецер шеэри, гъадлыларнынъ топрагъында – Гилад еринде олгъан Рамот шеэри ве менашшелилернинъ топрагъында – Башан еринде Голан шеэри.

Муса сёзюни башлай

44Исраиль огъулларына Муса айтып берген къанун будыр. 45Булар – шаатлыкълар, низамнамелер ве къарарлардыр. Исраиллилер Мысырдан чыкъкъан сонъ, Муса буларны 46Иордандан кечмезден эвель, Бет-Пеорнынъ къаршысында олгъан вадийде, Сихоннынъ топрагъында айтты. Сихон аморлыларнынъ падишасы олгъан ве Хешбон шеэринде яшагъан эди. (Мысырдан чыкъкъан сонъ, Муса ве исраиллилер бу падишагъа уджюм этип енъген ве 47+онынъ топрагъынынъ саиплери олгъан. Олар Башаннынъ падишасы Огнынъ топрагъыны да запт эткен. Бойледже, Иорданнынъ шаркъ тарафында олгъан аморлыларнынъ эки падишасынынъ топракъларыны алгъан. 48+Бу топракълар Арнон вадийиндеки Ароэр шеэринден башлап, Хермон деп адлангъан Сирион дагъынадже ерлешкен. 49+Иордандан шаркъта олгъан бутюн Арава ери Фисга дагъынынъ этеклериндеки Арава денъизине къадар оларнынъки олгъан эди.)

5

Он Эмир

5^1Муса бутюн Исраильни чагъырып:

– Исраиль, мен бугунь сизге айтаджакъ низамнамелер ве къарарларны динъленъиз, огренинъиз ве оларны гъайретнен тутунъыз, – деди. 2– РАББИ-Таалямыз Хорев еринде бизлерге васиет берди. 3РАББИ бу васиетни деделеримизге дегиль, бизлерге, бугунь сагъ олгъанларгъа берди. 4+О, сизлернен дагъ янында юзьме-юзь атеш ичинден лаф этти. 5+РАББИнинъ айткъанларыны сизге еткизмек ичюн, мен РАББИнен сизинъ аранъызда турмакъта эдим, чюнки сизлер атештен къоркъып, дагъгъа котерильмеген эдинъиз. РАББИ о заман бойле деди:

6+Мен – Алланъ олгъан РАББИм. Мен сени Мысыр топрагъындан, къуллукъ эвинден чыкъардым. 7+Менден гъайры сенде башкъа аллалар олмасын. 8+Озюнъе ич бир шекильге: тёпедеки кокте, ашагъыдаки ерде ве ер тюбюндеки сувда олгъанларнынъ шекилине ошагъан путны япма. 9+Оларгъа табынма ве хызмет этме. Мен – Алланъ олгъан РАББИм, куньджю Алладырым. Эгер насылдыр бир адам Мени ред этип, гуна къазанса, Мен онынъ балаларыны, торунларыны ве торунларынынъ огъулларыны джезалайджагъым. 10+Ким исе Мени севсе ве эмирлеримни тутса, Мен онынъ эвлятларынынъ бинъинджи несилине къадар садыкъ къаладжагъым.

11+Алланъ олгъан РАББИнинъ Адыны нафиле айтма. РАББИ Онынъ Адыны нафиле айткъан адамны къабаатсыз къалдырмайджакъ.

12+Раатлыкъ куню сен ичюн мукъаддес олсун. Алланъ олгъан РАББИ эмир эткени киби, оны тут. 13Алты кунь чалыш ве эр бир тюрлю ишлеринъни яп. 14Единджи куню исе – Алланъ олгъан РАББИге ибадет этмек ичюн раатлыкъ куню. Бу куню бир тюрлю иш этменъиз: не сен, не огълунъ, не къызынъ, не къулунъ, не хызметчи къызынъ, не огюзинъ, не эшегинъ, не де бир тюрлю туварынъ, не сизде ят халкълардан олгъан адам. Сен киби къулунъ да, хызметчи апайынъ да раатлансынлар. 15Мысыр топрагъында сен де къул олгъанынъны акъылынъда тут. Алланъ олгъан РАББИ буюк къудретини ве къуветини косьтерип, сени андан алып чыкъты. Онынъ ичюн Алланъ олгъан РАББИ сизге раатлыкъ кунюни тутмагъа эмир этти.

16+Алланъ олгъан РАББИ эмир эткени киби, бабанъны ве ананъны урьмет эт. Сонъ яшайышынъ узун оладжакъ, ве Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъта эр ишинъ онъундан келеджек.

17+Адамнынъ джаныны алма.

18+Аиле садыкълыгъыны бозма.

19+Хырсызлама.

20+Якъын адамгъа къаршы ялан шаатлыкъ этме.

21+Якъын адамнынъ апайыны арзу этме, онынъ не эвини, не тарласыны, не къулуны, не хызметчи апайыны, не огюзини, не эшегини, не де бутюн мал-мулькюни истеме.

Халкънынъ къоркъу ве ваделери

22+Бу сёзлерни РАББИ бутюн джемаатынъызгъа дагъ устюнде, атеш, булут ве къаранлыкъ ичинден кучьлю сеснен айтты. Башкъа бир шей айтмайып, шу эмирлерни эки таш левасында язып, манъа берди.

23Сиз къаранлыкъ ичинден кельген сесни эшиткенинъизнен, дагъ атешнен янгъанда, яныма эписи къабиле башлыкъларынъыз ве акъсакъалларынъыз кельдилер 24ве: «Мына РАББИ-Таалямыз бизге Озюнинъ Шуретини ве улулыгъыны косьтерди. Атеш ичинден сесини де эшиттик. Бугунь биз буны корьдик ки, Алла адамнен лаф этип ола, ве о адам сагъ къала. 25+Я энди биз не ичюн ольмек керекмиз? Буюк атеш бизни якъып ташлар! Эгер биз Алламыз олгъан РАББИнинъ сесини эшитсек, оледжекмиз. 26Бизден гъайры, атеш ичинден лаф эткен Тири Алланынъ сесини эшитип де, сагъ къалгъан джан бармы? 27+Сен озюнъ якъынлашып, Алламыз олгъан РАББИнинъ айткъанларыны динъле. Сонъ РАББИ-Таалямызнынъ санъа бутюн айткъанларыны бизге айтып бер. Биз эписини динълермиз ве шуны япармыз», – дедилер.

28+Сиз меннен лаф этип айткъанларынъызны РАББИ эшитти ве манъа: «Бу халкънынъ санъа айткъанларыны эшиттим. Оларнынъ бутюн айткъанлары яхшыдыр. 29Ах, эгер олар керчектен де Менден къоркъып, омюрбилля Меним эмирлеримни беджермеге джан-юректен истегейдилер! Оларгъа ве огъулларына эбедиен яхшы олур эди! 30Бар да, оларгъа айт, чадырларына къайтсынлар. 31Озюнъ исе мында Меннен къал. Мен санъа бутюн Къанунны, низамнамелер ве къарарларны айтаджагъым. Сен шуны оларгъа огрет. Мен оларгъа мульк оларакъ береджек топракъта онъа риает этсинлер», – деди.

32+Сакъынынъыз, РАББИ-Таалянъыз эмир эткени киби, айны шу шейни япынъыз. Не онъгъа, не де солгъа айланмайып, 33+РАББИ-Таалянъыз эмир эткен ёлундан юрюнъиз. Сонъ сагъ олурсынъыз, ишлеринъиз де яхшы олур, ве мульк оларакъ аладжакъ топрагъынъызда чокъ яшарсынъыз.

6

Буюк Эмир

6^1Мына Къанун, низамнамелер ве къарарлар. РАББИ-Таалянъыз шуны сизге огретмеге буюрды. Барып, топракънынъ саиплери олгъан сонъ, анда оны тутмакъ керексинъиз.

2+Сонъ Алланъ олгъан РАББИден къоркъып, мен сизге буюргъан бутюн эмирлерни ве къарарларны сакъларсынъ ве оларны огъулларынънен ве торунларынънен берабер тутарсынъ. О заман яшайышынъ узун олур. 3+Динъле, Исраиль, ве эписини акъылынъда сакълап тут! О заман, деделеринъизнинъ Алласы олгъан РАББИ сизге айткъаны киби, сютнен бал акъкъан топракъта сизге яхшы олур ве сиз пек чокълашырсынъыз.

4+Динъле, Исраиль! РАББИ – Алламыздыр, РАББИ – бирден-бирдир! 5+Алланъ олгъан РАББИни бутюн юрегинънен, бутюн джанынънен, бутюн кучюнънен сев. 6Мен санъа бугунь буюргъан бу сёзлер юрегинъде къалсынлар. 7+Оларны балаларынъа огрет. Олар акъкъында эвинъде отургъанда, ёл бою кеткенде, яткъанда-тургъанда айт. 8+Унутмамакъ ичюн, оларны къолунъа багъла ве козьлеринъ арасында ас, 9+эвинънинъ къапуларына ве араба къапуларынъа яз.

Сакъындырув ве насиатлар

10-11+Шу топракъта сен къурмагъан балабан ве яхшы шеэрлер, сен толдурмагъан чешит мал-мулькке толу олгъан эвлер, сен къаядан кесмеген къуюлар, сен сачмагъан юзюмликлер ве зейтюн тереклери бар. РАББИ бу топракъны Ибраим, Исхакъ ве Якъуп деделеринъизге бермеге ант эткен. Алланъ олгъан РАББИ сени бу топракъкъа алып кельгенинен ве сен анда тойгъандже ашагъанынънен, 12сакъын, РАББИни унутма. О, сени Мысыр топрагъындан, къуллукъ эвинден алып чыкъты. 13+Алланъ олгъан РАББИден къоркъ, Онъа хызмет эт ве тек Онынъ Адынен ант эт. 14Башкъа аллаларнынъ, чевре-четинъизде олгъан халкъларнынъ аллаларынынъ пешинден кетме. 15+Аранъыздаки Алланъ олгъан РАББИ – куньджю Алладыр. Бакъ, Алланъ олгъан РАББИнинъ гъазабы санъа къаршы къызып, сени ер юзюнден ёкъ этмесин. 16+Масса еринде япкъанынъыз киби, Алланъыз олгъан РАББИни сынаманъыз. 17Алланъыз олгъан РАББИ сизге буюргъан эмирлерни, шаатлыкъларны ве низамнамелерни къатты суретте тут. 18-19+РАББИнинъ огюнде догъру ве яхшы ишлер яп. Сонъ санъа яхшы олур, ве сен, РАББИ деделеринъе бермеге ант эткен гузель топракъкъа кирип, РАББИ айткъаны киби, эписи душманларынъны сенден къувалап, топракънынъ саиплери олурсынъ.

20+Эгер огълунъ бираздан сенден сораса: «РАББИ-Таалямыз сизге буюргъан шаатлыкълар, низамнамелер ве къарарлар недир?», 21+огълунъа бойле джевап къайтар: «Биз Мысыр мемлекетинде фыравуннынъ къуллары эдик, лякин РАББИ бизни буюк къудретинен Мысырдан алып чыкъты. 22+РАББИ козюмизнинъ огюнде бельгилер косьтерди ве буюк аджайип шейлер япты, Мысыргъа, фыравунгъа ве онынъ бутюн эвине белялар ёллады. 23О бизни андан къуртарды, чюнки деделеримизге бермеге ант эткен топракъкъа бизни кетирмеге ве оны бизге бермеге истей эди. 24РАББИ бизге эписи бу къарарларны тутмагъа ве Ондан къоркъмагъа буюрды. Сонъ бизге омюрбилля яхшы олур ве, бугунь олгъаны киби, биз сагъ къалырмыз. 25+Эгер биз РАББИ-Таалямызнынъ огюнде, О, бизге буюргъаны киби, эписи бу къанунларны тутсакъ, бу бизге инсафлыкъ деп танылыр».

7

7^1+Топракънынъ саиплери олмакъ ичюн, сиз анда кетеятасыз. Алланъ олгъан РАББИ сени анда кетиргенинен, сенинъ козюнъден чокъ сайылы миллетлерни: хитлилерни, гиргашлыларны, аморлыларны, ханаанлыларны, перизлилерни, хивлилерни ве евуслыларны – сенден кучьлю ве чокъ сайылы олгъан еди миллетни къувалагъанынен, 2+оларны сенинъ къолунъа бергенинен ве сен оларгъа уджюм эткенинънен, оларны айырып, бутюнлей ёкъ эт. Оларнен анълашма тизме ве мераметли олма. 3+Эвленип, оларнынъ сой-соплары олманъыз. Къызларынъызны огъулларына акъайгъа берменъиз, огъулларынъызгъа къызларыны алманъыз. 4+Ёкъса олар огъулларынъызны, башкъа аллаларгъа хызмет этмек ичюн, Менден узакълаштырырлар. О заман РАББИнинъ гъазабы сизге къаршы къызар, ве О, сизни тез-тез ёкъ этер. 5+Оларгъа бойле япынъыз: къурбан чалгъан ерлерини йыкъынъыз, пут ташларыны парланъыз, Ашера путуна табынма диреклерини кесинъиз, путларыны да атеште якъынъыз.

Алланынъ халкъы

6+Сен – Алланъ олгъан РАББИнинъ азиз халкъысынъ. Алланъ олгъан РАББИ сени, Озюнинъ шахсий халкъы япмакъ ичюн, ер юзюндеки бутюн халкълардан сайлап алды. 7+РАББИ сизни севгени ве сайлагъанынынъ себеби – сизинъ эписи халкълардан чокъ сайылы олгъанынъыз ичюн дегиль. Аксине, сен эписи халкълардан аз сайылы эдинъ. 8+Лякин О, сени севгени ичюн ве деделеринъизге берген антыны туткъаны ичюн буны япты. Шунынъ ичюн РАББИ къудретинен сизни къуллукъ эвинден, Мысыр падишасы олгъан фыравуннынъ къолундан алып чыкъкъан ве сатын алгъан. 9+Бойлеликнен, буны билинъиз: Алланъ олгъан РАББИ – керчек Алладыр. О – ишанчлы Алла. Эгер адам Алланы севсе ве эмирлерини тутса, Алла Озь васиетини онынъ бинъинджи несилине къадар къорчалар ве садыкъ къалыр. 10+Эгер адам Алланы саймаса исе, Алла оны ачыкъ-айдын джезалар ве ёкъ этер. Алла беклемез, Оны саймагъан адамны О, тез джезалайджакъ. 11Бойлеликнен, мен бугунь санъа беджермеге буюргъан эмирлерни, низамнамелерни ве къарарларны тут.

Итаат ичюн багъышлавлар

12+Эгер сизлер бу къарарларны эшиткенинъизнен, оларны тутып, беджерсенъиз, Алланъыз олгъан РАББИ, деделеринъизге ант эткени киби, васиетни тутаджакъ ве садыкъ къаладжакъ, 13сизге яхшылыкълар эйледжек, сизни севеджек ве чокъ сайылы япаджакъ. О сизге чокъ балалар багъышлайджакъ, топракъны берекетли этеджек, сизге богъдай, яш шарап ве зейтюн ягъыны береджек, тувар ве къой-эчкилерининъ сюрюлеринде догъгъанларыны да багъышлайджакъ. РАББИ шуны, деделеринъизге бермеге ант эткен топракъта япаджакъ. 14+РАББИ сизни эписи халкълардан зияде бахтлы этеджек. Сизде не баласы олмагъан къадын, не къысыр тувар олмаз. 15+РАББИ сизден эписи хасталыкъларны узакълаштырыр. Сиз бильген дешетли Мысыр хасталыкъларынынъ ич бирини ёлламаз, оларны сизни кореджек козьлери олмагъан халкъларнынъ эписине ёллар. 16+Сен, Алланъ олгъан РАББИ сизге береджек эписи халкъларны ёкъ этеджексинъ. Козьлеринъ оларны аджымасын. Оларнынъ аллаларына хызмет этме, чюнки бу сен ичюн къапкъандыр. 17Юрегинъде: «Бу миллетлер менден буюк. Мен оларнынъ мал-мулькюни насыл этип тутып аладжагъым?» – деп башласанъ, 18олардан къоркъма, мытлакъа РАББИ-Тааля фыравунгъа ве бутюн Мысыргъа нелер япкъаныны акъылынъда тут. 19+Сен корьген буюк беляларны, бельгилер ве аджайип шейлерни, РАББИнинъ буюк къуветини ве къудретини косьтерип, Алланъ олгъан РАББИ сени андан чыкъарды. Алланъ олгъан РАББИ сен къоркъкъан бутюн халкъларгъа айны шу шейни япаджакъ. 20+Сонъ оларгъа ат чибинлерини ёллайджакъ, ве сенден сакъланып къалгъан сойлары гъайып оладжакълар. 21+Олардан къоркъма. РАББИ-Таалянъ, буюк ве къоркъунчлы Алла сеннендир. 22+Бу миллетлерни Алланъ олгъан РАББИ сенден яваш-яваш къувалар. Санъа оларны тез къырмагъа олмаз. Къырсанъ, кийик айванлар санъа къаршы пек чокъ олур. 23РАББИ-Таалянъ бу миллетлерни къолунъа берер, оларны пек теляшландырып олюмге кетирир, 24+оларнынъ падишаларыны къолунъа берер, ве сен коклер тюбюнде адларынынъ эсерини биле къалдырмазсынъ, оларнынъ эписини ёкъ этерсинъ. Сизге къаршы кимсе турып оламаз. 25+Аллаларынынъ путларыны атеште якъынъыз. Путларнынъ устюндеки кумюшни ве алтынны истеме, оны озюнъе алма. Алсанъ, о санъа къапкъан олур. Алланъ олгъан РАББИ ичюн бу шей пистир. 26Ич бир пис шейни эвинъе кирсетме. Олмаса, о олгъаны киби, сен де айырылып, бутюнлей ёкъ этильмелисинъ. Ондан мытлакъа джиренип четлеш, чюнки о, айырылып, бутюнлей ёкъ этильмелидир.

8

Алланынъ халкъына багъышланаджакъ топракъ акъкъында

8^1Бугунь сизге буюргъан бутюн Къанунымны гъайретнен тутунъыз. Сонъ сагъ-селямет яшап, чокълашырсынъыз ве баба-деделеринъизге бермеге РАББИ ант эткен топракъкъа барып, онынъ саиплери олурсынъыз. 2+Мына РАББИ-Тааля сахра бою сизни энди 40 йыл девамында алып барды. Бутюн бу ёлны акъылынъызда тутунъыз. РАББИ сизни юваш юрекли этмек, сынамакъ ве юреклеринъизде олгъаныны, Онынъ эмирлерини сакълайджакъсызмы-ёкъмы бильмек ичюн, шу шейни япты. 3+РАББИ сизни юваш юрекли этти, ачлыкънен къыйнады ве не сиз, не деделеринъиз бильген маннагъа тойдурды. О, сизге косьтермеге истеди ки, яшамакъ ичюн адамгъа ялынъыз аш ашамакъ етерли дегиль, онъа РАББИнинъ агъзындан чыкъкъан эр сёз керек. 4+Мына энди 40 йыл девамында урбаларынъ ипранмай, аякъларынъ шишмей эди. 5+Юрегинъизде тутунъыз: адам огълуны догъру ёлгъа къойгъаны киби, Алланъ олгъан РАББИ де сизни догъру ёлгъа къоя. 6Бойлеликнен, Алланъ олгъан РАББИден къоркъып ве Онынъ ёлундан юрип, эмирлерини беджеринъиз. 7+РАББИ-Таалянъ сизни яхшы топракъкъа алып бармакъта. Бу топракъта, вадийлерде ве дагъларда, – дерьялар, чокъракълар ве терен чешмелер бар, 8богъдай, арпа, юзюм, инджир ве нар тереклери, зейтюн ягъы ве бал да бар. 9Анда бол аш ашайджакъсынъ ве бир шейге мухтадж олмайджакъсынъ. Бу топракъта къаяларда демир бар, дагълардан бакъыр тапып аладжакъсынъ. 10Ашап-тойгъанда, Алланъ олгъан РАББИни алгъышла, чюнки санъа шу яхшы топракъны О берген.

Алланы унутманъыз

11Сакъын, мен бугунь санъа берген Къанунны, къарарларны ве низамнамелерни тутмайып, Алланъ олгъан РАББИни унутма. 12Ашап-тойгъанынънен, яхшы эвлер къурып, оларда яшагъанынънен, 13туварлар ве къой-эчкилеринъ чокълашкъанынен, кумюш ве алтынларынъ чокъ олгъанынен, – сенинъ бутюн мал-мулькюнъ бол олгъанынен, 14+сакъын, юрегинъ юксек олмасын, Алланъ олгъан РАББИни унутма. О, сени къуллукъ эвинден, Мысыр топрагъындан алып чыкъкъан, 15+зеэрли йыланларынен, чаянларынен ве сувсуз, къуру ерлеринен толу буюк ве къоркъунчлы сахрадан алып кетирген, чакъмакъташ къаясындан сизге сув чыкъаргъан, 16+сени юваш юрекли этип сынамакъ ве сонъундан сизге яхшылыкъ япмакъ ичюн, сахрада санъа деделеринъиз бильмеген маннаны ашаткъан. 17+Сен ичинъден: «Бу байлыкъны манъа къуветим ве буюк къудретим кетирди», – деме деп, 18лякин Алланъ олгъан РАББИни акъылынъда тут деп, Алла шуны япкъан. Шу байлыкъны къазанмакъ ичюн, РАББИ санъа къудрет бере, бойлеликнен, баба-деделеринъе антнен берген васиетини беджере. Бугунь О, оны беджерди. 19Насыл да олса, сен Алланъ олгъан РАББИни унутып, башкъа аллаларнынъ пешинден кетсенъ ве оларгъа табынып, хызмет этсенъ, сизни шаат тутам: сиз мытлакъа гъайып оладжакъсынъыз. 20+Козьлеринъиз огюнде РАББИ гъайып этеджек миллетлер киби, сиз де гъайып оладжакъсынъыз, чюнки сиз Алланъыз олгъан РАББИнинъ сесини эшитмединъиз.

9

Озь-озюнъизни алдатманъыз

9^1Динъле, Исраиль! Шимди сен, сенден буюк ве кучьлю миллетлернинъ мулькюни алмакъ ичюн, Иорданнынъ башкъа тарафына кечмектесинъ. Оларнынъ шеэрлери балабан, пекитильген диварлары коклерге тие. 2+Анда чокъ сайылы ве юксек бойлу халкъ, анакълылар яшай. Сен оларны билесинъ, олар акъкъында: «Анакънынъ эвлятларына къаршы ким чыкъып олур?» – деп эшиткенсинъ. 3+Бугунь буны биль: Алланъ олгъан РАББИ огюнъден кете. О – эписини якъып ёкъ эткен атештир. О, оларны сенинъ огюнъде ёкъ этеджек, санъа бойсундыраджакъ. РАББИ санъа айткъаны киби, сен оларнынъ мулькюни тез-тез запт этеджексинъ ве озьлерини ёкъ этеджексинъ.

4+Алланъ олгъан РАББИ оларны огюнъден къувалагъан сонъ, юрегинъде: «Мен пек инсафлыдырым. Шунынъ ичюн РАББИ мени бу топракънынъ саиби олмакъ ичюн, алып кетирди», – айтма. РАББИ бу миллетлернинъ мулькюни оларнынъ яманлыгъы ичюн запт эте. 5+Кетип, бу топракънынъ саиби олмакънынъ себеби сенинъ инсафлыгъынъ ве юрегинънинъ догърулыгъы дегиль. Алланъ олгъан РАББИ шу миллетлерни огюнъден яманлыгъы ичюн къувалай. Онынъ баба-деделеринъизге Ибраим, Исхакъ ве Якъупкъа берген антыны беджермеге ниети бар.

Эвельки гуналарынъызны акъылда тутунъыз

6+Шунынъ ичюн, буны биль: сенинъ догъру яшайышынъ ичюн дегиль Алланъ олгъан РАББИ санъа бу яхшы топракънынъ саиби олмагъа разылыкъ бере. Сен – энъсеси къаткъан бир халкъсынъ. 7Сахрада Алланъ олгъан РАББИни не къадар чокъ ачувландыргъанынъны унутма, шуны акъылынъда тут. Мысыр топрагъындан чыкъкъан куньден башлап бу ерге кельгендже сиз РАББИге къаршы чыкъа эдинъиз. 8+Хоревде сиз РАББИни ойле ачувландырдынъыз ки, О, сизге гъазапланып, сизни ёкъ этмеге якъын эди. 9+Мен дагъгъа чыкъып, анда таш леваларыны, РАББИ сизге береджек васиет леваларыны аладжакъ эдим. 40 кунь ве 40 гедже мен дагъда эдим, аш ашамай, сув ичмей эдим. 10+РАББИ манъа эки таш левасыны берди. Устьлеринде Алланынъ къолунен сёзлер язылгъан эди. РАББИ эписи бу сёзлерни, сиз дагъ янында топлашкъан куню, атеш ичинден айткъан эди. 1140 кунь ве 40 гедже кечкен сонъ, РАББИ манъа эки таш левасы, васиет левасыны берди.

12+Сонъ РАББИ манъа: «Тур, тез-тез мындан тюш. Сен Мысырдан алып чыкъкъан халкъынъ бозулды. Мен оларгъа буюргъан ёлдан тезден четке чыкътылар, маден иритип, озьлерине путны ясадылар», – деди.

13РАББИ даа: «Бакъам-корем, бу халкъ – энъсеси къаткъан бир халкътыр. 14+Кет огюмден. Мен оларны ёкъ этерим, коклер тюбюнде адынынъ эсирини биле къалдырмайджагъым. Сенден исе олардан кучьлю ве чокъ сайылы миллетни асыл этерим», – деди.

15Мен айланып, дагъдан тюшип башладым. Дагъ атешнен янмакъта эди, эки къолумда васиет левалары бар эди. 16Иритильген маденден бузавны япып, Алланъыз олгъан РАББИге къаршы гуна къазангъанынъызны корьдим. РАББИ сизге буюргъан ёлдан тезден четке чыкъкъансыз. 17Бу таш леваларыны алып, ерге аттым ве козьлеринъизнинъ огюнде сындырдым. 18+Сонъ кетип, РАББИнинъ огюнде ерге йыкъылдым. Эвельдеки киби, 40 кунь ве 40 гедже аш ашамай, сув ичмей эдим. Сиз буюк гуналарны къазангъан, бу яманлыкъны Онынъ огюнде япып, Оны пек ачувландыргъан эдинъиз. 19Мен РАББИнинъ ачувындан ве афакъанындан пек къоркътым, О, сизлерни ёкъ этеджек ола эди.

Бу сефер де РАББИ мени динъледи. 20РАББИ Харунгъа пек гъазапланды, оны ёкъ этмеге якъын эди. О вакъыт мен Харун ичюн дува эттим. 21+Сонъ сиз япкъан гуналы шейинъиз олгъан бузавны атеште якътым, урып парчаладым ве тоз киби уфакъ олгъандже эздим, сонъ бу тозны дагъдан акъкъан дерьягъа аттым.

22+Сонъ сиз РАББИни Тавера, Масса ве Киврот-Хаттаава ерлеринде ачувландырдынъыз.

23+РАББИ: «Барынъыз да, Мен сизге береджек топракънынъ саиплери олунъыз», – айтып, сизни Къадеш-Барнеадан ёллагъан вакъытта, сиз кене Алланъыз олгъан РАББИге къаршы чыкътынъыз, Онъа ишанмадынъыз, сёзюни тутмадынъыз.

24Мен сизни бильген куньден башлап, сиз РАББИге къаршы чыкъа эдинъиз.

25РАББИнинъ огюнде ерге йыкъылып, 40 кунь ве 40 гедже ерде яттым, чюнки РАББИ сизни ёкъ этеджеги акъкъында айткъан эди. 26+РАББИге дува этип, мен бойле дей эдим: «Эй, РАББИ-ТААЛЯ! Озюнъ халкъынъны, шахсий мулькюнъни ёкъ этме. Улулыгъынъда Сен оны сатын алдынъ, буюк къудретинъ оны Мысырдан алып чыкъты. 27Ибраим, Исхакъ ве Якъуп къулларынъны унутма. Бу халкънынъ инатлыгъына, яманлыгъына ве гуналарына бакъма. 28+Ёкъса бизни алып чыкъкъан топракъта яшагъанлар бойле айтарлар: “РАББИ оларны сёз берген топрагъына кирсетип оламады. Оларны кореджек козю олмайып, сахрада ольдюрмек ичюн, алып чыкъкъан”. 29+Олар исе – Сенинъ халкъынъ, сенинъ къыйметли мулькюнъ. Сен оларны буюк къудретинънен ве кучюнънен алып чыкъкъансынъ».

10

10^1+О вакъыт РАББИ манъа: «Эки таш левасы кес. Олар биринджилерине ошасын. Сонъ Манъа дагъгъа котериль. Даа агъачтан сандыкъ яп. 2+Левалар устюнде Мен, сен сындыргъан биринджи леваларда олгъан сёзлерни язаджагъым. Леваларны сандыкъкъа къой», – деди.

3+Мен акация терегинден бир сандыкъ яптым ве биринджи олгъаны киби таш левалары кестим. Сонъ дагъгъа котерилип башладым. Къолумда левалар бар эди. 4+Левалар устюнде РАББИ, биринджи кере язгъаны киби, он эмирни язды ве манъа берди. Сиз дагънынъ янында топлашкъан куню РАББИ шу он эмирни сизге атеш ичинден айткъан эди. 5+Сонъ мен айланып дагъдан тюштим ве леваларны мен япкъан сандыкъкъа къойдым. РАББИ манъа эмир эткени киби, олар бугунь де андадыр.

Алла экинджи кере эмирлерини бере

6+Исраиллилер Беэрот Бене-Яакъандан Мосерагъа ёл алдылар. Анда Харун ольди ве дефн этильди. Онынъ ерине огълу Элазар руханий олды. 7+Андан Гудгодагъа, Гудгодадан сув акъымлары олгъан Ётватагъа ёл алдылар. 8+О заман РАББИ Левий къабилесини айырды. Олар РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны ташымакъ, РАББИнинъ огюнде турып, Онъа хызмет этмек ве Онынъ Адындан хайыр дувасыны окъумакъ керек оладжакъ эди. Бугунь де о, девам эте. 9+Онынъ ичюн левийлининъ агъа-къардашларынынъ арасында пайы ве мулькю ёкътыр. Алланъ олгъан РАББИ онъа айткъаны дайын, РАББИ Озю – онынъ мулькюдир.

10+Мен, эвельдеки киби, дагъ устюнде 40 кунь ве 40 гедже олдым. Бу сефер де РАББИ мени динъледи ве сизни ёкъ этмектен вазгечти.

11+РАББИ манъа: «Бар да, халкънынъ огюнде кетип, ёлгъа чыкъ. Мен баба-деделерине бермеге ант эткен топракъкъа барсынлар ве онынъ саиплери олсунлар», – деди.

Раббининъ талаплары

12+Демек, Исраиль, Алланъ олгъан РАББИ сенден нени истей? РАББИ-Таалядан къоркъ, Онынъ косьтерген ёлларындан кет, РАББИ-Таалянъны сев, Онъа бутюн гонълюнънен ве бутюн джанынънен хызмет эт. 13+РАББИнинъ эмирлерини ве бугунь мен санъа буюргъан къарарларны тут. Сонъ санъа яхшы олур.

14+Бакъ! Коклер ве коклернинъ коклери, ер юзю ве ер юзюнде олгъан эписи шейлер – Алланъ олгъан РАББИнинъдир. 15+Лякин РАББИ баба-деделеринъе ашыкъ олгъан, сизни севген ве эписи халкълардан сизни, оларнынъ эвлятларыны сайлап алгъан эди. Бугунь де ойледир.

16+Бойлеликнен, юреклеринъизни сюннет этинъиз, энъсеси къаткъан адамлар олманъыз. 17+Алланъыз олгъан РАББИ – аллаларнынъ Алласы, раббилернинъ РАББИсидир, улу, къудретли ве къоркъунчлы Алладыр! О адамларнынъ бетине бакъмай, къапарлар алмай, 18+оксюзлернинъ ве тул къадынларнынъ даваларыны адалетли суд эте, ят халкълардан олгъанларны севе ве оларгъа питенен урба бере. 19+Аранъызда яшагъан ят халкъларындан олгъан адамларны севинъиз. Мысыр топрагъында озьлеринъиз де ят эдинъиз. 20+Алланъ олгъан РАББИден къоркъ, Онъа хызмет эт, Онъа япыш ве Онынъ Адынен ант эт. 21Оны макъта! О – сенинъ Алланъ. Сен козьлеринънен корьген эписи къудретли ве къоркъунчлы ишлерни япкъан – Алладыр! 22+Баба-деделеринъ Мысыргъа 70 джан олып кельген эди. Шимди исе Алланъ олгъан РАББИ сени кок йылдызлары киби чокъ сайылы япты!

11

Алланынъ улулыгъыны акъылда тутунъыз

11^1Бойлеликнен, Алланъ олгъан РАББИни сев ве омюрбилля О буюргъан низамнамелерни, къарарларны ве эмирлерни тут. 2Бугунь унутманъыз: Алланъыз олгъан РАББИнинъ джезаларыны, Онынъ улулыгъыны, буюк къудретини ве кучь-къуветини бильмеген ве корьмеген огъулларынъызнен лаф этмейим. 3Олар Алланынъ бельгилерини, Мысыр падишасы олгъан фыравунгъа ве бутюн топрагъына нелер япкъанларыны корьмедилер. 4+Пешинъизден къувалагъан Мысыр ордусыны атларынен ве дженк арабаларынен берабер Къызыл денъизде богъып ольдюргенини де корьмедилер. РАББИ бугуньгедже оларны гъайып алында къалдыра. 5+Бу ерге кельгенинъиздже, сахрада сизге Алла нелер япкъаныны да корьмедилер. 6+Рубеннинъ къабилесинден олгъан Элиавнынъ огъуллары Датан ве Авирамнен нелер япкъаныны да олар корьмедилер. О заман эписи исраиллилернинъ козьлери огюнде ер ярылды да, оларнынъ къоранталарыны, чадырларыны ве бутюн малы-мулькюни ютты. 7Сиз исе РАББИнинъ япкъан бутюн бу улу ишлерини озь козьлеринъизнен корьдинъиз.

Алланынъ эмирлерини беджермеге кереклиги

8Бойлеликнен, мен бугунь сизге буюргъан бутюн Къанунны тутунъыз. Сонъ сиз къуветлешеджексинъиз ве барып, топракънынъ саиплери оладжакъсынъыз. Онынъ саиплери олмакъ ичюн, сиз озенни кечмектесинъиз. 9+Сонъ сютнен бал акъкъан бу топракъта чокъ вакъыт яшайджакъсынъыз. Бу топракъны РАББИ баба-деделеринъизге ве оларнынъ эвлятларына бермеге ант эткен. 10Топракънынъ саиплери олмакъ ичюн, сиз анда бараятасынъыз. Амма бу топракъ сиз чыкъкъан Мысыр топрагъы дайын дегиль. Анда урлукъны сачып, оны озь къолларынъызнен бостан киби сувара эдинъиз. 11+Лякин сиз мульк оларакъ аладжакъ топракъта дагълар ве вадийлер бар. О – кок ягъмурынен суварылгъан топракътыр. 12+Алланъ олгъан РАББИ бу топракъны эйбетлей. Йылнынъ башындан сонъунадже Алланъ олгъан РАББИнинъ козьлери андадыр.

13+Эгер Мен бугунь сизге буюргъан Къанунны беджерсенъиз ве Алланъыз олгъан РАББИни севип, джан-юрегинъизден Онъа хызмет этсенъиз, 14+о вакъыт О, дегенини: «Мен топрагъынъызгъа вакъты-вакътына кузь ве баарь ягъмурларыны ёлларым ве сиз ашлыкъны джыярсынъыз, яш шарапны ве зейтюн ягъыны япарсынъыз. 15+Туварларынъыз ичюн тарлаларынъызда отны берерим. Сиз де тойгъандже ашарсынъыз», – япаджакъ. 16Сакъынынъыз, юреклеринъиз алданмасын. Четке айланып, башкъа аллаларгъа хызмет этип табынманъыз. 17+Ёкъса, РАББИнинъ гъазабы сизге къаршы къайнар, ве О, кокни къапатып, ягъмур бермез, топракъ да берекетини бермез. Сонъ РАББИ сизге береджек яхшы топракъта гъайып олурсынъыз. 18+Бойлеликнен, бу сёзлеримни джан-юреклеринъизге къойып сакъланъыз. Бельги олсун деп, оларны къолларынъызгъа багъланъыз. Хатырлатма олсун деп, козьлеринъиз арасында олсунлар. 19+Оларны огъулларынъызгъа огретинъиз. Эвинъизде олгъанда, ёлгъа чыкъкъанда, юкъламагъа яткъанда ве уянып тургъанда, олар акъкъында лаф этинъиз. 20+Оларны эвинънинъ первазларына ве араба къапуларынъа язынъыз. 21Сонъ РАББИ баба-деделеринъизге бермеге ант эткен топракъта сиз ве эвлятларынъыз ернен кок тургъандже яшарсынъыз. 22Эгер мен сизге буюргъан Къанунны тутсанъыз, Алланъыз олгъан РАББИни севсенъиз, косьтерген ёлларынен юрсенъиз ве Онъа япышсанъыз, 23РАББИ эписи бу миллетлернинъ мулькюни козюнъиз огюнде запт этеджек, сизлер сизден буюк ве чокъ сайылы халкъларнынъ мулькюни аладжакъсынъыз. 24+Аягъынъыз басаджакъ эр ер сизинъ олур. Сахра ве Ливан, Фират дерьясы ве Акъ денъиз топрагъынъызнынъ сынъырлары олурлар. 25+Кимсе сизге къаршы турып оламаз. Алланъыз олгъан РАББИ сизге айткъаны киби, сиз басаджакъ бутюн топракъны къоркъу ве дешет къаплайджакъ.

26+Мына, мен бугунь сизинъ огюнъизге бахыт ве къаргъышны къоям. 27+Эгер мен бугунь буюргъан Алланъыз олгъан РАББИнинъ эмирлерини динълесенъиз, сизге бахыт олур. 28+Эгер Алланъыз олгъан РАББИнинъ эмирлерини динълемесенъиз, мен сизге бугунь буюргъан ёлдан четке чыкъып, башкъа, сизге белли олмагъан аллаларнынъ пешинден кетсенъиз, сизге къаргъыш олур.

29+Саип олмакъ ичюн, бу топракъкъа бараятасынъ. Алланъ олгъан РАББИ сени анда алып кетиргенинен, бахтлы сёзлерни Геризим дагънынъ тёпесинде, къаргъышны исе Эвал дагънынъ тёпесинде айт. 30+Бу дагълар Иорданнынъ башкъа тарафында, кунь баткъан тарафына кеткен ёлда, Аравада яшагъан ханаанлыларнынъ топрагъында, Гилгалнынъ къаршысында, Морэ орманы янындадыр. 31Топракънынъ саиплери олмакъ ичюн, сиз Иордан озенини кечмектесинъиз. Алланъыз олгъан РАББИ оны сизге бере. Сиз онынъ саиплери оладжакъсынъыз ве анда ерлешип яшайджакъсынъыз. 32Мен сизге бугунь буюргъан эписи низамнамелерни ве къарарларны мытлакъа тутунъыз.

12

Раббиге тек бир ерде ибадет этмек керек

12^1Мына низамнамелер ве къарарлар. Баба-деделеринъизнинъ РАББИ-Таалясы санъа мульк оларакъ берген топракъта оларны мытлакъа тутунъыз. Оларны топракъта бутюн омрюнъиз девамында тутунъыз. 2+Миллетлернинъ мулькюни запт эткенинъизнен, аллаларына хызмет эткен ерлерини: юксек дагъларнынъ ве байырларнынъ устюндеки, эр пытакълы терек тюбюндеки ерлернинъ эписини мытлакъа ёкъ этинъиз. 3+Къурбан чалгъан ерлерини йыкъынъыз, пут ташларыны парланъыз, Ашера путуна табынма диреклерини атеште якъынъыз, аллаларынынъ путларыны кесинъиз. Шу ерден адларыны ёкъ этинъиз. 4Олар ибадет эткенлери киби, Алланъыз олгъан РАББИге ибадет этменъиз. 5+Алланъыз олгъан РАББИ эписи къабилелеринъизден, анда Онынъ Намы олсун деп, бир ерни сайлайджакъ. Анда барынъыз ве анда Алланы къыдырынъыз. 6Анда къурбан этип, айванларны бутюнлей якъынъыз, башкъа къурбанларынъызны чалынъыз, махсулларынъыздан он пайда бир пайыны кетиринъиз, шахсий бахшышларынъызны беринъиз, адакъларынъызны япынъыз, озь истегинъиз боюнджа бахшышларынъызны, туварлар ве къой-эчкилеринъизнинъ биринджи несилини кетиринъиз. 7+Анда, РАББИ-Таалянъызнынъ огюнде къоранталарынъызнен берабер ашанъыз ве РАББИ-Таалянъызнынъ сизге берген бахшышларына, озь къолларынъызнен осьтюрген бутюн махсулларынъызгъа шенъленинъиз.

8+Бугунь биз мында, кимге не догъру корюльгенини япамыз. О ерде исе мында япкъанымызны япмакъ керекмей. 9+Шимди биз раатлыкъ ерине барып етмедик, Алланъыз олгъан РАББИ сизге берген мулькни алмадыкъ. 10+Лякин Иорданнынъ башкъа тарафына кечип, Алланъыз олгъан РАББИ сизге мульк этип берген топракъкъа ерлешеджексиз. О заман О, чевре-четинъиздеки душманларынъызгъа сени теляшландырмагъа ёл бермез, сиз хавфсыз яшайджакъсыз. 11+О заман Алланъыз олгъан РАББИ, Онынъ Намы анда олсун деп, бир ерни сайлайджакъ. Мен сизге буюраджакъ шейлернинъ эписини анда алып кетиринъиз: къурбан этип, айванларны бутюнлей якъынъыз, башкъа къурбанларынъызны чалынъыз, махсулларынъыздан он пайда бир пайыны ве шахсий бахшышларынъызны беринъиз ве адакъларынъызгъа коре РАББИге ваде эткенлеринъизни кетиринъиз. 12+Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде огъулларынъыз ве къызларынъызнен, къулларынъыз ве хызметчи апайларынъызнен берабер шенъленинъиз. Шахсий топракъ мирасы олмагъан, аранъызда яшагъан левийлилер де шенъленсинлер. 13Сакъынынъыз, истейджек ерлеринъизде бутюнлей якъыладжакъ къурбан чалманъыз. 14Тек къабилелеринъизнинъ арасында РАББИ сайлайджакъ бир ерде къурбан чалынъыз. Анда къурбан этип, айванларны бутюнлей якъынъыз ве мен сизге буюраджакъ шейлернинъ эписини япынъыз.

15Алланъыз олгъан РАББИнинъ берекет бергенине коре, джанынъ истеген вакъытта эписи яшагъан ерлеринъизде, РАББИ сизге берген малны соймагъа ве этни ашамагъа мумкюнсинъиз. Оны эм элялланмагъан, эм эляллангъан адамлар гъазельни ве сыгъынны киби ашамакъ мумкюн. 16+Тек къаныны ашап-ичменъиз, оны сув киби ерге тёкюнъиз. 17Ашлыгъынънынъ, шарабынънынъ, зейтюн ягъынънынъ он пайда бир пайыны, туварларнынъ ве къой-эчкилерининъ биринджи несилини, эписи ваде эткен адакъларынъны, озь истегинънен берген бахшышларынъны ве шахсий бахшышларынъны яшагъан ерлеринъде ашамагъа олмаз. 18Лякин бунынъ эписини Алланъыз олгъан РАББИ сайлайджакъ ерде, Онынъ огюнде аша. Огълунъ ве къызынънен, къулунъ ве хызметчи апайынънен берабер аша. Аранъызда яшагъан левийли де сеннен ашасын. Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде къолларынъызнен бутюн япылгъанына къуван. 19+Сакъын, топрагъынъда яшагъан эписи куньлеринъде левийлилерни унутма.

20РАББИ-Тааля айткъаны киби, сынъырларынъны кенълештиргенинен, джанынъ эт ашамагъа истегенинен: «Айды, эт ашайым», – десенъ, истегинъе коре этни аша. 21Намым мында олсун деп, РАББИ-Тааля сайлайджакъ ерден узакъ олсанъ биле, бу акъта санъа эмир эткеним киби, РАББИ санъа берген туварлардан ве къой-эчкилерден айванларны алып сой да, оларны истегинъе коре яшагъан ерлеринъде аша. 22Оларны гъазель ве сыгъынны киби аша. Эм эляллангъан адамлар, эм элялланмагъан адамлар оларны ашамакъ мумкюн. 23+Лякин сакъын-сакъын, къанны ашап-ичме. Къан – джандыр. Джанны этнен берабер ашама. 24Оны ашап-ичмек олмаз. Оны сув киби ерге тёк. 25Оны ашап-ичме. Сонъ санъа ве сенинъ эвлятларынъа яхшы олур. Бойле этип, РАББИнинъ козюнде догъру шейни япаджакъсынъ. 26Азиз шейлеринъни ве ваде эткен адакъларынъны алып, РАББИ сайлайджакъ ерге кетир. 27Бутюнлей якъыладжакъ къурбанны, эм этни, эм къанны Алланъ олгъан РАББИнинъ къурбан еринде якъ. Къурбанларынънынъ къаныны Алланъ олгъан РАББИнинъ къурбан ери янына тёк, этини исе аша.

28Мен санъа буюргъан эписи сёзлеримни динълеп тут. Алланъ олгъан РАББИнинъ козюнде яхшылыкъ ве догърулыкъ этсенъ, санъа ве сенинъ эвлятларынъа эбедиен яхшы олур.

Путларгъа ибадет этменъиз

29РАББИ-Тааля сен мулькюни запт этмек ичюн бараяткъан миллетлерни огюнъизден ёкъ эткенден сонъ, сен оларнынъ мулькюни аладжакъсынъ, топракъларында ерлешеджексинъ. 30+Олар ёкъ этильген сонъ, сакъын, оларнынъ пешинден кетип, олар тюшкен къапкъангъа тюшме. «Бу миллетлер аллаларына насыл ибадет эткенлер? Мен де ойле япайым!» – деп, аллаларыны къыдырма. 31+Алланъ олгъан РАББИге олар киби ибадет этме. Олар аллаларына РАББИге пис олгъан ве кореджек козю олмагъан шейлерни япалар, озь аллалары ичюн огъулларыны ве къызларыны атеште якъалар.

32+Мен сизге бутюн эмир эткенимни тутып япынъыз. Онъа бир шейни къошманъыз, бир шейини де эксильтменъиз.

13

13^1+Эгер аранъызда пейгъамберлик япкъан я да тюшлерден келеджекни бильген адам пейда олса ве сизге бир бельги я да аджайип шей акъкъында айтып, 2+сизге белли олмагъан аллалар акъкъында: «Айдынъыз, башкъа аллаларнынъ пешинден кетип, оларгъа хызмет этейик», – десе, бу адам айткъан бельги я да аджайип шей ерине кетирильсе де, 3шу пейгъамбернинъ я да тюшлерден келеджекни бильген шу адамнынъ айткъанларыны динълеменъиз. Алланъыз олгъан РАББИ, сиз Оны бутюн джанынъызнен ве бутюн юрегинъизнен севгенинъизни бильмек ичюн, сизлерни сынай. 4Алланъыз олгъан РАББИнинъ пешинден кетинъиз, Ондан къоркъунъыз, Онынъ эмирлерини беджеринъиз, сесини динъленъиз, Онъа хызмет этинъиз ве садыкъ олунъыз. 5+О пейгъамберни я да тюш тарифлеген адамны ольдюрмек керек. Алланъыз олгъан РАББИ сизни Мысыр топрагъындан чыкъарып, къуллукъ эвинден сатын алгъан. Шу адам исе сизни Алланъ олгъан РАББИден вазгечтирмеге ве О, буюргъан ёлдан урмагъа истеди. Бу яманлыкъны аранъыздан ёкъ этинъиз.

6Эгер ананънынъ огълу олгъан агъанъ, сенинъ огълунъ, къызынъ, севимли апайынъ, я да джанынъ киби якъын олгъан достунъ: «Айды, башкъа аллаларгъа хызмет этейик», – деп, сени гизли къандырса, санъа ве баба-деделеринъе белли олмагъан аллаларгъа, 7чевре-четинъде яшагъан, ер юзюнинъ бир башындан сонъунадже, якъын ве узакъ олгъан халкъларнынъ аллаларына хызмет этмеге чагъырса, 8+онен разы олма, динълеме биле оны. Козюнъ оны аджымасын. Онъа мерамет этме, оны къорчалама. 9+Лякин мытлакъ оны ольдюр. Оны ольдюрмек ичюн, къолунъны биринджи олып котер, сонъ бутюн халкъ къолуны котерсин. 10+Оны ташнен урып ольдюр, чюнки о сени Алланъдан, сени Мысыр топрагъындан, къуллукъ эвинден алып чыкъкъан РАББИден вазгечтирмеге тырышкъан. 11Бутюн Исраиль эшитип къоркъар ве илериде аранъызда бойле яманлыкъны япмаз.

12Эгер РАББИ-Таалянъ санъа яшамакъ ичюн береджек шеэрлернинъ биринде, 13+сизинъ аранъызда бош, ярамаз адамлар пейда олгъанларыны ве шеэр сакинлерини ёлдан урып, сизге белли олмагъан аллалар акъкъында: «Айдынъыз, башкъа аллаларгъа хызмет этейик», – дегенлерини эшитсенъ, 14бу шейни яхшы этип тешкер, бакъ ве сора. Эгер бу пис шей аранъызда акъикъатен пейда олгъан олса, 15о шеэрде яшагъанларны мытлакъа къылычнен урып ольдюр. Оларны айырып, бутюнлей ёкъ эт. Шеэрде олгъан эписини ёкъ эт, туварларыны да къылычнен урып ольдюр. 16+Бутюн запт этильген мал-мулькюни мейданнынъ ортасына джый да, шеэрни ве бутюн гъаниметини толусынен Алланъ олгъан РАББИ ичюн атешнен якъ. Шеэр эбедиен виране олсун, оны ич бир заман янъыдан къурмасынлар. 17+Айырылып, бутюнлей ёкъ этиледжек шейлерден ич бирини алма. Сонъ РАББИнинъ гъазабы тынчланыр, ве О, санъа мерамет косьтерип, сени аджыр ве баба-деделеринъе ант эткени киби, сени чокълаштырыр. 18Шунынъ ичюн Алланъ олгъан РАББИнинъ сесини динъле, Онынъ мен санъа бугунь буюргъан эмирлерини тут, Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде догърулыкъ япып яша.

14

Яныгъыны бильдирюв акъкъында

14^1+Сиз – Алланъыз олгъан РАББИнинъ огъулларысынъыз. Тенинъизни кесменъиз, олюлер ичюн янып, козьлеринъизнинъ устюнден сачларынъызны къыркъманъыз. 2+Сиз РАББИ-Таалянынъ азиз халкъысынъыз. РАББИ сизни ер юзюндеки эписи халкълардан Озь шахсий халкъы этип сайлагъан.

Аш акъкъында къануннаме

3Бир тюрлю пис шейни ашаманъыз. 4Сизге ашамагъа мумкюн олгъан айванлар мына: бугъа, къой, эчки, 5сыгъын, гъазель, ала кийик, кийик теке, антилопа, джейран, дагъ къою. 6Туякълары болюнген, я да экиге айырылгъан ве кевшекни кевшеген айванларнынъ эписини ашанъыз. 7Лякин кевшекни кевшеген ве туякълары экиге болюнген айванлардан мына буларны ашаманъыз: девени, тавшанны ве къая къоянны. Олар кевшеселер де, туякълары экиге болюнмегени ичюн, олар сиз ичюн арамдыр. 8Домузны да ашаманъыз. Онынъ туякълары экиге болюнген, амма о кевшемей. Домуз сиз ичюн арамдыр. Бу айванларнынъ этини ашаманъыз, лешине де токъунманъыз.

9Сувда яшагъанларнынъ эписинден ялдавучларынен пуллары олгъанларнынъ эр тюрлю сойларыны ашанъыз. 10Пулларынен ялдавучлары олмагъан сойларыны исе ашаманъыз – олар сиз ичюн арамдыр.

11Эр бир элял къушны ашанъыз. 12Лякин буларны сизге ашамагъа мумкюн дегиль: къарталны, акъбабаны, денъиз къарталыны, 13чайлакъны, шаинни, санкъурны ве онынъ ич бир союны, 14къузгъунны ве онынъ ич бир союны, 15девекъушуны, миявкъушны, чагъаланы, къыргъыйны ве онынъ ич бир союны, 16пугъуны, аджибабаны, акъ байкъушны, 17къашыкъ къушны, леш къарталыны, бакъланны, 18лейлекни, балыкъ чильни ве онынъ ич бир союны, опепопны ве яркъанатны.

19Учкъан боджеклернинъ эписи сиз ичюн арамдыр, оларны ашаманъыз. 20Эр бир элял къушны ашанъыз.

21+Ич бир тюрлю ольген шейни ашаманъыз. Оны сизинъ шеэрлеринъизде ят халкълардан олгъанларгъа беринъиз, олар ашасынлар. Я да ольген шейни оларгъа сатынъыз. Сиз исе – Алланъыз олгъан РАББИнинъ азиз халкъысынъыз.

Улакъны анасынынъ сютюнде пиширменъиз.

Он пайда бир пай

22+Тарладан эр йыл джыйгъан берекетинъден он пайда бир пайыны мытлакъа айыр 23ве оны Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде, Намы олсун деп, сайлагъан ерде аша. Ашлыгъынънынъ, яш шарабынънынъ ве зейтюн ягъынънынъ он пайда бир пайыны, туварлар ве къой-эчкилеринънинъ биринджи несилини, Алланъ олгъан РАББИден омюрбилля къоркъмагъа огренмек ичюн, алып аша. 24РАББИ-Таалянъыз санъа чокъ берекет берген вакъытта, эгер сен РАББИ-Таалянынъ, Намы анда олсун деп, сайлагъан еринден пек узакъ яшасанъ ве шунынъ эписини анда алып кетип оламасанъ, 25шу шейлеринъни парагъа сат да, о паранен къолунъда Алланъ олгъан РАББИ сайлагъан ерге кель. 26О парагъа эр тюрлю джанынъ истеген шейлерни: туварлар, къой-эчкилер, шарап ве ичкини, эм де башкъа эр тюрлю джанынъ сорагъан шейлерни сатын ал ве анда Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде ашап, эвдекилеринънен берабер шенълен.

27+Яшагъан ерлеринъизде олгъан левийлилерни унутманъыз, чюнки оларнынъ, сенинъ киби, мал-мулькюнинъ пайы ёкътыр. 28+Эр учь йыл кечкенинен, йылнынъ эписи берекетининъ он пайда бир пайыны айыр да, яшагъан ерлеринъе къой. 29Сенинъ киби пайлары ве мал-мулькю олмагъан левийлилер кельсинлер. Сизинъ ерлеринъизде ят халкълардан олгъанлар, оксюзлер, тул апайлар да келип, тойгъандже ашасынлар. Сонъ Алланъ олгъан РАББИ санъа эр бир туткъан ишинъде берекет берер.

15

Единджи йыл

15^1+Единджи йылнынъ сонъунда борджларны сорама. 2Якъын адамгъа борджкъа берген эр бир адам борджуны сорамасын, оны не якъын адамдан, не семетдештен сорамасын. РАББИ ичюн борджны сорамамакъ илян этиле. 3+Ябанджыдан сора. Семетдешинънинъ борджуны исе сорама. 4Аранъызда фукъаре олмамакъ керек, чюнки Алланъ олгъан РАББИ санъа шахсий мал-мульк киби береджек топракъта мытлакъа санъа буюк бахыт береджек. 5Ялынъыз Алланъ олгъан РАББИнинъ сесини дикъкъатнен динъле, ве мен санъа бугунь буюргъан бу эписи эмирлерни гъайретнен беджер. 6+Алланъ олгъан РАББИ айткъаны киби, санъа берекет береджек. Сен башкъа миллетлерге борджкъа береджексинъ, озюнъ исе борджкъа алмайджакъсынъ. Башкъа миллетлерге башлыкъ этеджексинъ, олар исе санъа башлыкъ этмейджек.

7Эгер Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъта, сен яшагъан ерлеринънинъ биринде семетдешлеринъден бири фукъаре олса, юрегинъни къаттырма, фукъаре семетдешинъден чевирильме. 8+Аксине, къолунъны ачып, мытлакъа онынъ эр бир мухтаджыны эда этмек ичюн онъа борджкъа бер. 9Сакъын, юрегинъде: «Единджи йыл, я да багъышлав йылы, якъынлаша», – деген ярамазлыкъ тюшюнме, фукъаре семетдешинъе мераметсизликнен бакъма, онъа ёкъ деме. Олмаса, о, санъа къаршы РАББИге агъланыр, ве башынъа гуна олур. 10Мытлакъа онъа борджкъа бер. Бергенинъде юрегинъ къызгъанмасын, чюнки шу ишинъ ичюн Алланъ олгъан РАББИ санъа эписи япкъанларынъда ве къолунънынъ эписи ишлеринде берекет береджек. 11+Яшагъан топрагъынъдан фукъарелер ич бир вакъыт ёкъ олып кетмезлер. Онынъ ичюн мен санъа эмир этем: топрагъынъдаки семетдешинъе, ёкъсулларгъа ве фукъарелерге мытлакъа къолунъны ач.

Къулларгъа оладжакъ мунасебет

12+Эгер семетдешлеринъден олгъан еудий акъай я да еудий апай санъа сатылсалар ве сен ичюн алты йыл хызмет этселер, единджи йылында оларны азат эт. 13Оны азат эткенде, бош къолнен йиберме. 14Онъа мытлакъа къой-эчкилеринъден, анбарынъдан ве шарап чапчагъынъдан бир пай бер. Алланъ олгъан РАББИ санъа бахшыш оларакъ береджек шейлеринден онъа бир пай бер. 15Унутма: сен де Мысыр топрагъында къул эдинъ, ве Алланъ олгъан РАББИ сени сатын алды. Шунынъ ичюн бугунь санъа бу шейни эмир этем. 16Эгер къулунъ, сенде яхшы олгъаны, сени ве эвинъни бегенгени себебинден санъа: «Мен сенден кетмеге истемейим», – десе, 17+бир биз алып, онынъ къулагъыны бизнен тешип къапугъа мыхла. Сонъ о, эбедиен сенинъ къулунъ олур. Къул апайынъа да ойле яп. 18Санъа къулунъны азат этмеге къыйын олмасын, чюнки о алты йыл девамында санъа ыргъатнынъ ишине коре эки къат чокъ чалышкъан. Сонъ Алланъ олгъан РАББИ санъа эр туткъан ишинъде берекет береджек.

Айваннынъ биринджи догъгъан несили

19+Туварларынънынъ ве къой-эчкилеринънинъ бутюн биринджи догъгъан эркек несилини Алланъ олгъан РАББИге багъышла. Биринджи догъгъан бугъаларны чалыштыртма, биринджи догъгъан къой-эчкилерини де къыркъма. 20Эр йыл къорантанънен берабер РАББИ сайлайджакъ ерде, Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде оларны аша. 21+Лякин эгер о айванларнынъ бир къусуры олса, о топал, кёр я да башкъа бир къусуры олса, оны Алланъ олгъан РАББИге къурбан чалма. 22Оны яшагъан ерлеринъде аша. Гъазельни я да сыгъынны киби, оны эм элялланмагъан, эм эляллангъан адамлар ашамакъ мумкюн. 23+Тек къаныны ашамагъа олмаз. Оны сув киби ерге тёк.

16

Песах Байрамы

16^1Авив айыны унутмайып, Алланъ олгъан РАББИге Песах Байрамыны яп. Алланъ олгъан РАББИ сени геджесинен Мысырдан Авив айында алып чыкъты. 2Намы олсун деп, РАББИ сайлайджакъ ерде, туварларынъдан ве къой-эчкилеринъден Алланъ олгъан РАББИге Песах къурбаныны чал. 3+Оны ашап, маянен пиширильген ич бир шейни ашама. Еди кунь оны маясыз пишкен отьмекнен, беля отьмегинен аша, чюнки сен ашыкъып, Мысыр топрагъындан чыкъкъансынъ. Буны япып, омюрбилля Мысырдан чыкъкъан кунюни акъылынъда тут. 4+Еди кунь девамында бутюн топрагъынъда мая олмасын. Биринджи куннинъ акъшам чалгъан къурбан этинъден сабагъадже бир шей къалмасын. 5Алланъ олгъан РАББИ санъа яшамакъ ичюн береджек эр бир ерлеринъде Песах къурбаныны чалмагъа олмаз. 6Ялынъыз, Намы олсун деп, Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерде, акъшам вакътында, кунь баткъанда Песах къурбаныны чал. Айны шу вакъытта сен Мысырдан чыкъкъансынъ. 7Къурбанны Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерде пишир ве аша. Айланыр куню эвинъе къайтмакъ мумкюнсинъ. 8Алты кунь маясыз пишкен пителерни аша. Единджи куню исе Алланъ олгъан РАББИ ичюн буюк топлашув олсун. Ич бир тюрлю иш япма.

Афталар Байрамы

9+Озюнъе еди афта сай. Пишкен ашлыкъны оракънен орып башлагъан вакътынъдан бу еди афтаны сай. 10О заман Алланъ олгъан РАББИ ичюн Афталар Байрамыны яп. Алланъ олгъан РАББИ санъа насыл берекет берген олса, истегинъе коре бахшышларынъны кетир 11ве Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде шенълен. Сен, огълунъ, къызынъ, хызметчи акъайларынъ ве апайларынъ, ерлеринъизде яшагъан левийлилер, аранъызда ят халкълардан олгъанлар, оксюзлер ве тул апайлар, Намы олсун деп, Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерде шенъленинъиз. 12+Мысырда къул олгъанынъны акъылынъда тут ве эписи бу низамнамелерни тут ве беджер.

Чалашлар Байрамы

13+Арманларынъдан ашлыкъ джыйылгъанынен ве юзюмликлеринъден шарап япылгъанынен, еди кунь девамында Чалашлар Байрамыны яп. 14Байрамда шенъленинъиз: сен, огълунъ, къызынъ, хызметчи акъайларынъыз ве апайларынъыз, ве сизинъ ерлеринъизде олгъан левийлилер, ят халкълардан олгъанлар, оксюзлер ве тул апайлар. 15Еди кунь девамында Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерде РАББИге байрам эт. Алланъ олгъан РАББИ санъа бутюн япкъанларынъда ве эр туткъан ишлеринъде берекет береджек. Сен керчектен де шенъленеджексинъ.

16Йылда учь кере эписи акъайларынъыз Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерге, Онынъ огюне кельмек кереклер: Маясыз Пишкен Пите Байрамында, Афталар Байрамында ве Чалашлар Байрамында. РАББИнинъ огюне кимсе бош къолнен кельмесин. 17Эписи, Алланъ олгъан РАББИ оларгъа берген берекетине коре бахшышларыны кетирип кельсинлер.

Адалетли укюм

18+Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек эписи ерлеринъизде къабилелеринъиз ичюн къадыларны ве реберлерни къой. Олар халкъны адалетли суд этсинлер. 19+Суд эткенде, Къанунны бозмасынлар, адамлар арасында фаркъ этмесин ве бахшыш-къапарлар алмасынлар. Бахшышлар икметли адамларнынъ козьлерини кёр этелер ве инсафлы адамларнынъ сёзлерини ялангъа чевирелер. 20Къадылар адалетни, ялынъыз адалетни къыдырсынлар. Сонъ сен сагъ къаладжакъсынъ ве Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракънынъ саиби оладжакъсынъ.

21+Алланъ олгъан РАББИ ичюн къурбан ерини къургъанынънен, янында Ашера путуна табынма диреги оларакъ ич бир терек сачма. 22Пут ташларыны да озюнъе тиклеме. Алланъ олгъан РАББИнинъ оларны кореджек козю ёкъ.

17

17^1+Алланъ олгъан РАББИге къусуры я да бирде-бир эксиклиги олгъан бугъа я да къойны къурбан чалма, чюнки бу, Алланъ олгъан РАББИ ичюн писликтир.

2Эгер Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек ерлеринъде акъай я да апай Онынъ козю огюнде яманлыкъ япса ве бойле этип, Алланъ олгъан РАББИнинъ васиетини бозса, 3разылыгъыма къаршы башкъа аллаларгъа хызмет этип башласа, оларгъа, кунешке, айгъа я да бутюн кок ордусына табынса, 4ве сен бунынъ акъкъында эшитип хабердар олсанъ, оны яхшы этип къыдыр. Эгер бу акъикъатен керчек олса ве бу пислик Исраильде япылгъан олса, 5+бу яманлыкъны япкъан акъайны я да апайны шеэр араба къапулары янына кетир ве, о, акъаймы, апаймы, ташларнен урып ольдюр. 6+Эки я да учь шаатнынъ сёзюне коре бу адам ольдюрильмек керек. Бир шаатнынъ сёзюне коре ольдюрмеге олмаз. 7+Оны ольдюрмек ичюн, шаатлар биринджи ташлар атсын, сонъ бутюн халкъ ташларны атсынлар. Бойле этип, аранъыздаки яманлыкъны ёкъ эт.

8Эгер бирде-бир дава: адам ольдюрюви, тартышма, я да уджюм давасыны чезмеге пек къыйын олса ве шеэрлеринъизде меселе давалы къалса, бар да, Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ ерге кет. 9+Левийли руханийлерге ве о заман олгъан къадыгъа барып, олардан меселенинъ чезювини сора. Олар санъа меселе акъкъында укюм чыкъараджакълар. 10РАББИ сайлайджакъ ерде олар санъа насыл айтсалар, ойле де яп. Мытлакъа оларнынъ огреткенлерининъ эписини беджер. 11Олар санъа огреткен къанунгъа ве берген къараргъа коре яп. Оларнынъ айткъанларындан не сагъгъа, не солгъа айланма. 12Ким терс этип, Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде хызмет эткен руханийни я да къадыны динълемесе, о адамны ольдюрмек керек. Бойлеликнен, яманлыкъны Исраильден ёкъ эт. 13Бутюн халкъ буны эшитип къоркъар ве илериде бойле терслик этмез.

Падишаны сайлав

14+Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъкъа кельгенинънен ве онынъ саиби олып, анда ерлешкенинънен: «Чевре-четимдеки миллетлерде олгъаны киби, мен де озюме падиша къояйым», – десенъ, 15+озюнъе падишалыкъкъа мытлакъа Алланъ олгъан РАББИ сайлайджакъ адамны къой. Падишалыкъкъа семетдешлеринъден олгъан акъайны къой. Санъа семетдеш олмагъан ябанджыны падишалыкъкъа къоймагъа олмаз. 16+Падиша озюне чокъча атларны алмасын, ве, чокъча атларны алмакъ ичюн, халкъны Мысыргъа къайтармасын. РАББИ: «Сизге анда кене къайтмагъа олмаз», – деди. 17+Чокъ апайларны да алмасын. Алса, юреги бозулыр. Кумюшнен алтынны да озюне пек чокъ топламасын.

18Падишалыкъ этмек ичюн, тахткъа минген сонъ, о, озюне левийли руханийлерде олгъан китаптан бу Къанунны кочюрип алмакъ керек. 19+Бу Къанун падишада олсун. Падиша оны омюрбилля окъусын, Алласы олгъан РАББИден къоркъсун, бу Къануннынъ эписи сёзлерини ве бу низамнамелерни тутсун ве оларны беджерсин. 20Онынъ юреги семетдешлеринден юксек олмасын, о, бу эмирлеринден не сагъгъа, не солгъа айланмасын. Сонъ чокъ куньлер девамында о ве эвлятлары Исраильде падишалыкъ этеджеклер.

18

Руханийлернинъ пайы

18^1Левийли руханийлер, – бутюн Левийнинъ къабилеси, – башкъа исраиллилер аладжакъ топракънынъ пайыны киби бир пайны ве мал-мулькни алмайджакъ. Олар РАББИге атеште берильген къурбанларындан ве Онынъ мал-мулькюнден ашайджакълар. 2+Семетдешлерининъ арасында онынъ пайы олмасын. РАББИ оларгъа айткъаны киби, О, Озю – оларнынъ мал-мулькюдир. 3+Ким халкътан бугъаны я да къой-эчкини къурбан чалса, руханийлерге бир пай бермек керек; къурбаннынъ курегини, эки янагъыны ве къарныны берсинлер. 4+Ашлыгъынънынъ биринджи берекетинден, яш шарабынъдан ве зейтюн ягъынъдан бир пайны, сюрюнъден биринджи къыркъкъан юньден бир пайны да оларгъа бермек керексинъ. 5Алланъ олгъан РАББИ оларны эписи къабилелеринъден сайлап алгъан. Олар ве эвлятлары омюрбилля турып, РАББИнинъ Ады ичюн хызмет этсинлер.

6+Эгер къасабалардан биринде, исраиллилернинъ бутюн топрагъында вакътынджа яшагъан бир левийли джан-юректен истеп, РАББИ сайлайджакъ ерге кельсе, 7ве РАББИнинъ огюнде тургъан семетдешлери левийлилер киби, Алласы олгъан РАББИ ичюн хызмет этсе, 8башкъаларынен берабер айны шу пайны ашамакъ керек. Бабасындан къалгъан мал-мулькюни сатып алынгъан акъчасына бакъмасынлар.

Мушрикълернинъ адетлерини огренменъиз

9+Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъкъа киргенинънен, андаки миллетлер япкъан писликни япмагъа огренме. 10+Аранъызда къызыны я да огълуны атеште якъып къурбан чалгъан адамлар, фалджылар, аляметлерни бакъып келеджекни айткъанлар, ырымджылар, этнеджилер, 11+къаргъышлар айткъан, рухларнен лаф эткенлер, джинлерни чагъыргъанлар, ольген адамларнынъ рухларынен лаф эткенлер олмасын. 12Чюнки буны япкъан эр ким РАББИнинъ огюнде пистир, ве бу писликлер ичюн Алланъ олгъан РАББИ оларны огюнъден къувалай. 13Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде къусурсыз ол.

Келеджек Пейгъамбер

14Сен бу миллетлернинъ малыны запт этеджексинъ. Олар аляметлерни тарифлегенлерни ве фал бакъкъанларны динълейлер, санъа исе Алланъ олгъан РАББИ бунъа разылыкъ бермеген. 15+Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз. 16+Хорев еринде исраиллилер топлашкъан куню Алланъ олгъан РАББИден: «Бир даа Аллам олгъан РАББИнинъ сесини эшитмеге ве бу буюк атешни корьмеге истемеймиз. Ойле олмаса, олермиз!» – деп сорадынъыз. 17+РАББИ манъа о заман: «Оларнынъ айткъанлары яхшыдыр, – деди. 18+– Мен олар ичюн семетдешлерининъ арасындан санъа ошагъан Пейгъамберни асыл этерим. Мен онъа айтаджакъ сёзлерини береджегим. О, оларгъа айтаджакъларынынъ эписи Меним эмирлериме коре оладжакъ. 19Бирде-бир адам, Меним Адымдан бу Пейгъамбернен айтаджакъ сёзлеримни динълемесе, Мен Озюм о адамдан сорайджагъым. 20+Лякин эгер, Мен онъа буюрмайып, бир пейгъамбер, джесарети етип, Меним Адымдан бирде-бир шей айтса, я да башкъа аллаларнынъ адындан бирде-бир шей айтса, шу пейгъамберни ольдюринъиз». 21Сен: «О айткъаныны РАББИ дегенми, демегенми, насыл танып олурмыз?» – деп тюшюнмек мумкюнсинъ. 22Эгер пейгъамбер бирде-бир шейни РАББИнинъ Адындан айтып, лафы догъру олмаса, я да ерине кельмесе, демек, РАББИ бу сёзлерни айтмагъан, ве бу пейгъамбер, джесарети етип, буны озюнден айткъан. Ондан асыл къоркъма.

19

Сыгъынакъ шеэрлери акъкъында

19^1Алланъ олгъан РАББИ топракъларыны санъа береджек миллетлерни ёкъ эткенинен, сен топракънынъ саиби олгъанынънен ве шеэрлеринде ве эвлеринде ерлешкенинънен, 2Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъта учь шеэр айыр. 3Анда ёл яса ве Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек бутюн топракъны учь къысымгъа боль. Башкъа адамны ольдюрген эр кимнинъ анда къачмагъа чареси олур. 4Кимде-ким якъын адамгъа эвеллери душман олмайып, оны тесадюфен ольдюрсе, бойле къатиль анда къачмакъ ве сагъ къалмакъ мумкюн. 5+Меселя, бирев якъын адамнен ормангъа одун кесмеге кете. Анда терекни кесмек ичюн балтасыны саллагъанда, балта тюйтесинден тюшип башкъа адамны ура, ве о оле. Ойле адам о шеэрлернинъ бирине къачып сакъланмакъ мумкюн. 6Олмаса, акътыманны аладжакъ адам къызгъан алда къатильнинъ пешинден айдап, артына етер ве, ёл узакъ олса, оны ольдюрир. Амма о адам олюм джезасына ляйыкъ дегиль, чюнки о, онъа не тюневин, не обирскунь душман дегиль эди. 7Шунынъ ичюн Мен санъа учь шеэрни айырмагъа буюрам.

8Баба-деделеринъе ант эткени киби, Алланъ олгъан РАББИ сынъырларынъны кенълештирип ве баба-деделеринъе береджегини айткъаны киби, бутюн топракъны сизге бергенинен, 9эгер мен санъа бугунь буюргъан эписи бу эмирлерни гъайретнен беджерсенъ, Алланъ олгъан РАББИни севсенъ ве омюрбилля Онынъ ёлларындан юрсенъ, о учь шеэрге даа учь шеэрни къош. 10+Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъта къабаатсыз адамнынъ къаны тёкюльмесин, къан гунасы устюнъде олмасын.

11+Лякин, эгер бирев башкъа адамгъа душман олып, оны гизлиден беклесе ве, онъа къаршы чыкъып, оны урып ольдюрген сонъ, о шеэрлернинъ бирине къачып кетсе, 12къатильнинъ шеэринден акъсакъаллар, оны андан алмакъ ичюн, адамларны ёлласынлар да, оны къан акътыманыны аладжакъ адамнынъ къолуна берсинлер. О, ольсюн. 13+Онъа мераметнен бакъманъыз. Къабаатсыз адамнынъ къаныны Исраильден юв. Сонъ санъа яхшы олур.

Сынъырлар

14+Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъта, санъа тиеджек топракънынъ пайында деделер къойгъан, якъын адамнынъ пайынынъ сынъырларыны къыбырдатма.

Шаатлар

15+Башкъасыны насылдыр акъсызлыкъта я да гунада къабаатламакъ ичюн бир шаатнынъ сёзлери етерли дегиль. Эр бир ишни эки я да учь шаатнынъ сёзлерине коре чезмек керек. 16+Эгер яман шаат башкъасыны акъсызлыкъта къабаатлап, онъа къаршы чыкъса, 17+давалары олгъан эки адам РАББИнинъ огюне, руханийлернинъ огюне ве о заманларда олгъан къадыларнынъ огюне турсунлар. 18Къадылар о ишни яхшы бакъсынлар. Эгер о шаат яланджы олып, семетдешине ботен ялан шаатлыкъ эткен олса, 19+о семетдешине не япмагъа истегени озюне япылсын. Бойлеликнен, яманлыкъны аранъыздан ёкъ этинъиз. 20Къалгъанлары да эшитип, къоркъарлар, ве бу яманлыкъны илериде аранъызда кимсе япмаз. 21+Онъа мераметнен бакъманъыз. Джан ичюн джан, козь ичюн козь, тиш ичюн тиш, къол ичюн къол, аякъ ичюн аякъ олсун.

20

Дженк этюв къаиделери

20^1+Сен душманларынъа къаршы дженк этмек ичюн чыкъып, онынъ атлары, дженк арабалары ве ордусы сенинъкиден чокъ олгъаныны корьсенъ, олардан къоркъма. Сени Мысыр топрагъындан чыкъаргъан Алланъ олгъан РАББИ сеннендир. 2Дженк мейданына чыкъкъанынъызда, руханий янынъа якъынлашсын, халкъкъа бойле айтсын: 3«Динъле, Исраиль! Сиз бугунь душманларынъызгъа къаршы дженк этмеге чыкъасынъыз. Юреклеринъизге къоркъу кирмесин. Къоркъманъыз, теляшланманъыз, олар ичюн дешет тюбюне къалманъыз. 4Алланъыз олгъан РАББИ сизнен берабер барып, сиз ичюн душманларынъызнен дженк этип, сизни къуртармакъ ичюн кете». 5Реберлер ордугъа бойле айтсынлар: «Ким янъы эв къурып, анда яшап башламагъан? О адам эвине къайтсын. Ёкъса о барып, дженк мейданында эляк олур, ве эвинде башкъасы яшар. 6Ким юзюмликни сачып, бир салкъымыны узьмеген? О адам эвине къайтсын. Ёкъса о барып, дженк мейданында эляк олур, ве башкъасы юзюмлигинен файдаланыр. 7+Ким къызны нишанлап, онъа эвленмеген? О адам эвине къайтсын. Ёкъса о барып, дженк мейданында эляк олур, ве онъа башкъасы эвленир». 8+Сонъ реберлер ордугъа бойле айтсынлар: «Ким къоркъакъ ве тавшан юреклидир? О адам эвине къайтсын. Ёкъса о, башкъаларыны да рухтан тюшюрир». 9Бунынъ эписини ордугъа айткъан сонъ, реберлер, ордугъа ёлбашчылыкъ этмек ичюн, башлыкъларны къойсунлар.

10Бирде-бир шеэрнен дженклешмек ичюн янына кельгенинънен, анда яшагъанларны барышыкъкъа чагъыр. 11Эгер олар сеннен барышмагъа разы олсалар ве санъа шеэр къапуларыны ачсалар, бутюн ичиндеки халкъ зорлукъ тюбюнде чалышкъан ишчилеринъ ве хызметчилеринъ олсунлар. 12Эгер олар сеннен барышмагъа разы олмасалар ве санъа къаршы дженк этселер, шеэрни алкъагъа ал. 13Сонъ Алланъ олгъан РАББИ шеэрни къолунъа береджек, сен анда олгъан акъайларнынъ эписини къылычнен урып ольдюр. 14+Лякин апайлары, балалары, туварлары, шеэрде олгъан эр шей, – шеэрнинъ бутюн мал-мулькю сенинъ оладжакъ. Алланъ олгъан РАББИ къолунъа береджек душманларынынъ гъаниметинен файдалан. 15Бойле шейни сенден пек узакъ олгъан ве къомшу миллетлерге аит олмагъан шеэрлернинъ эписине яп. 16Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек бу халкъларнынъ шеэрлеринде бир джан сагъ къалдырма. 17+Алланъ олгъан РАББИ санъа эмир эткени киби, оларнынъ эписини мытлакъа айырып, бутюнлей ёкъ этмеге меджбурсынъ: хитлилерни, аморлыларны, ханаанлыларны, перизлилерни, хивлилерни ве евуслыларны. 18Ёкъса, олар озьлерининъ аллалары ичюн эткен писликлерге сизлерни де огретирлер, ве сиз Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде гуна къазанырсынъыз.

19+Эгер сен бирде-бир шеэрнен дженклешип, запт этмек ичюн оны чокъ вакъыт девамында алкъада тутып къалсанъ, емиш тереклерини балтанен кесме, чюнки оларнынъ емишлерини ашамакъ мумкюнсинъ. Оларны кесме, чюнки оларны алкъагъа алмагъа керекмей! 20Лякин бирде-бир терекнинъ ашамагъа ич бир шей бермегенини бильсенъ, шу терекни бозып кесмек мумкюнсинъ. Сеннен дженклешкен шеэр йыкъылып тюшкендже, онъа къаршы шу тереклерден дженк алетлерини яп.

21

Ачылмагъан ольдюрювлер акъкъында

21^1Эгер Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъта чёльде яткъан ольдюрильген адам тапылып, оны ким ольдюргени белли олмаса, 2акъсакъаллар ве къадылар чыкъып, ольдюрильген адамдан чевре-четинде олгъан шеэрлерине къадар ёлнынъ узунлыгъыны ольчесинлер. 3+Ольдюрильген адамгъа энъ якъын олгъан шеэрнинъ акъсакъаллары, ишлетильмеген ве боюндырыкъ такъмагъан бир тана алсынлар. 4Тананы алып, ишленильмеген ве устюнде бир шей сачылмагъан, акъкъан суву олгъан вадийге кетирсинлер. Вадийде тананынъ бойнуны сындырсынлар. 5+Сонъ руханийлер олгъан Левийнинъ огъуллары якъынлашсынлар. Алланъ олгъан РАББИ Озюне хызмет этмек, Онынъ Адындан хайыр дувасыны окъумакъ ве эр бир тартышма ве уджюм давасыны чезмек ичюн оларны сайлагъан. 6Сонъ ольдюрильген адамгъа энъ якъын олгъан шеэрнинъ акъсакъаллары келип, вадийде бойну сындырылгъан тананынъ устюнден къолларыны ювсунлар 7ве бойле айтсынлар: «Къолларымыз бу адамнынъ къаныны тёкмеди, козьлеримиз джинаетни корьмеди. 8+Я РАББИм, Сен Озь халкъынъ, сатын алгъан Исраиль ичюн одеме эт, бу къабаатсыз ольдюрильген адамнынъ къаны ичюн Озь халкъынъдан акъкъыны сорама». Сонъ оларгъа къан ичюн одеме этилир. 9+Бойледже, РАББИнинъ козю огюнде сен догърулыкъ япып, озюнъни къабаатсыз къан гунасындан арындырырсынъ.

Эсирге алынгъан апайлар акъкъында

10Душманларынънен дженклешмеге чыкъып, Алланъ олгъан РАББИ оларны къолунъа бергенинен, оларны эсир этип алсанъ 11ве эсир адамларнынъ арасында дюльбер апайны корип, онъа севда олып эвленмеге истесенъ, 12+оны эвинъе кетир. Къадын сачларыны тыраш этсин, тырнакъларыны кессин. 13Сонъ эсир этильген вакътында ташыгъан урбасыны устюнден чыкъарып, бир ай девамында эвинъде булунып, анасы-бабасы артындан яныкълап агъласын. Бир ай кечкен сонъ, онъа кирип, акъайы олмакъ мумкюнсинъ, о да апайынъ олур. 14Ондан разы олмасанъ, оны истеген ерине йибер. Лякин оны парагъа сатмагъа олмаз. Оны къул ерине корьме, чюнки сен артыкъ онынъ намусыны лекелединъ.

Биринджи догъгъан баланынъ мирасы

15+Бир акъайнынъ эки апайы олып, о, бирини севсе, экинджисини исе кореджек козю олмаса, ве олар экиси де онъа огъул тапсалар, акъай севмеген апайы биринджи олып огъул тапса, 16акъай мал-мулькюни пай эткен кунюнде севмеген апайынынъ биринджи догъгъан огълундан биринджилигини алып, севген апайынынъ огълуна бермеге олмаз. 17+Лякин севмеген апайынынъ огълунынъ биринджилигини тасдыкълап, бутюн мулькюнден пайны эки къат чокъ бермек керек, чюнки шу огълу – акъай кучюнинъ биринджи догъгъан баласыдыр, биринджи догъгъан акъкъы онынъкидир.

Бозулгъан огълан акъкъында

18+Эгер биревнинъ огълу инат, итаатсыз олса ве ана-бабасынынъ сёзюни динълемесе, олар оны догъру ёлгъа къойсалар да, о, къулакъ асмаса, 19анасынен бабасы оны тутып, олар яшагъан шеэрнинъ къапуларына, акъсакъалларгъа кетирсинлер. 20+Акъсакъалларгъа: «Мына бизим огълумыз инат ве итаатсыз, сёзюмизни динълемей, акъчаны савура ве иче», – десинлер. 21О заман шеэр акъайларнынъ эписи оны ташнен урып ольдюрсинлер. Бойле этип, аранъыздаки яманлыкъны ёкъ эт. Эписи исраиллилер буны эшитип, къоркъарлар.

Ахлякъ къанунлары

22+Эгер бирев олюм джезасына ляйыкъ джинает этсе, ве оны ольдюрип, терекке ассанъыз, 23+онынъ джеседи теректе геджелемесин. Мытлакъа оны о куню де дефн эт. Теректе эр бир къалдырылгъан адам Алланынъ огюнде лянетлидир. Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъны арамлама.

22

22^1+Семетдешинънинъ джоюлгъан бугъасыны я да къоюны корьсенъ, корьмемезликке урма, мытлакъа оны къайтар. 2Эгер семетдешинъ узакъ яшаса, я да сен айваннынъ саиби ким олгъаныны бильмесенъ, айванны эвинъе ал да, о адам оны къыдырып башламагъандже, айван сенде турып турсун. Сонъ айванны къайтар. 3Семетдешинънинъ джоюлгъан эшеги, урбасы ве эр бир башкъа шейинен де ойле яп. Санъа озюнъни корьмемезликке урмакъ олмаз. 4Эгер семетдешинънинъ бугъасы я да эшеги йыкъылгъаныны корьсенъ, корьмемезликке урма, мытлакъа семетдешинъе оларны аякъкъа турсатмагъа ярдым эт.

5Апай акъай урба-алетини ташымасын, акъай да апай урбасыны киймесин. Буны япкъан эр ким Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде пистир.

6+Эгер ёл бою кеткенинъде, теректе я да ерде къуш ювасы расткельсе ве къуш балаларынен я да йымырталарынен анасы да анда отурса, балаларынен я да йымырталарынен берабер анасыны алма. 7Мытлакъа анасыны йибер, балаларыны исе озюнъе алмакъ мумкюн. Сонъ санъа яхшы олур, куньлеринъ де чокъ оладжакъ.

8Янъы эв къургъанынънен, таваннынъ чевре-четинде пармакълыкъ да яп. Ёкъса, бирев йыкъылып ольсе, къаны устюнъде олур.

9+Юзюмлигинъни башкъа урлукъларнен берабер сачма, ёкъса сачкъан урлугъынънынъ махсулы юзюмликлернинъ салкъымларынен берабер арам олур.

10Бугъаны эшекнен берабер екип ер сюрме.

11Тюрлю шейлерден, юнь ве кетенден тикильген урбаны бирден кийме.

12+Кийген урбанънынъ дёрт тарафына пускюллер яп.

Къабааты олмагъан апайнынъ къорчаланмасы

13Эгер бир акъай озюне апай алып, онен яткъанынен, оны кореджек козю олмаса 14ве оны къабаатлап, адыны чыкъарып: «Мен онъа эвлендим, амма онен яткъанымда, о къыз олмагъаны ачылды», – десе, 15къызнынъ ана-бабасы къызлыкъ аляметлерини алып, шеэрнинъ араба къапуларында акъсакъалларгъа алып косьтерсинлер. 16Бабасы акъсакъалларгъа бойле айтсын: «Мен къызымны бу адамгъа акъайгъа бердим, онынъ исе къызымны кореджек козю олмады. 17Мына энди о, къызымны къабаатлады: “Къызынъда къызлыкъ намусы тапылмагъан”. Лякин къызымнынъ къызлыкъ аляметлери мына!» Сонъ урбаларыны акъсакъалларнынъ козю огюнде тёшесин. 18О заман шеэр акъсакъаллары акъайны алып джезаласынлар. 19Онъа юз кумюш одемесини юклесинлер, ве пара къызнынъ бабасына берильсин, чюнки шу адам Исраиль къызынынъ адыны чыкъарды. Къыз исе онынъ апайы олып къалсын, акъайынынъ ондан айырылмагъа омюрбилля акъкъы олмаз. 20Лякин эгер къабаатлав догъру олып, къызда къызлыкъ намусы тапылмаса, 21шеэр акъайлары къызны бабасынынъ эви янына кетирип, ташнен урып ольдюрсинлер, чюнки о, Исраильде юзьсюзлик япкъан: бабасынынъ эвинде яшап, ороспулыкъ эткен эди. Бойле этип, яманлыкъны аранъыздан ёкъ этинъиз.

22+Эгер эвли апайнен яткъан акъай тапылса, экисини де ольдюрмек керек: эм апайнен яткъан акъайны, эм апайны. Бойле этип, Исраильден яманлыкъны ёкъ этинъиз.

23Эгер бир къыз огълангъа нишанлы олып, башкъасы оны шеэрде расткетирип, онен ятса, 24экисини де шеэрнинъ араба къапуларына кетирип, ташнен урып ольдюринъиз. Къызны – шеэрде къычырмагъаны ичюн, огъланны исе – башкъа адамнынъ апайынынъ намусына токъунгъаны ичюн. Бойле этип, аранъыздаки яманлыкъны ёкъ этинъиз.

25Эгер бирев нишанлы къызны чёльде расткетирип, оны зорлап, онен ятса, тек къызны зорлагъан акъайны ольдюрмек керек. 26Къызгъа исе бир шей этменъиз, онынъ устюнде олюм джезасына ляйыкъ джинает ёкъ. Бу шей бир адам башкъасына къаршы турып оны ольдюргенине тенъ келе. 27Акъай къызны чёльде расткетирген, ве къыз къычырса да, оны къуртармагъа кимсе тапылмагъан.

28Эгер бирев нишанлы олмагъан къызны расткетирип, оны зорлап, онен ятса, ве оларны тутсалар, 29+къызнен яткъан акъай къызнынъ бабасына 50 кумюш бермек керек, къыз исе онъа акъайгъа чыкъмакъ керек, чюнки акъай онынъ намусына токъунды. Онынъ омюрбилля о къыздан айырылмагъа акъкъы ёкъ.

30+Бабасынынъ апайынен ятмагъа ве бабасыны масхара этмеге кимсенинъ акъкъы ёкъ.

23

Алланынъ халкъындан чыкъарылмасы акъкъында

23^1+Кимнинъ йымырталары эзильген я да чумийи кесильген олса, онъа РАББИнинъ джемаатына кирмеге олмаз.

2Пич балагъа РАББИнинъ джемаатына кирмеге олмаз. Онынъ онунджы несилине биле РАББИнинъ джемаатына кирмеге олмаз.

3+Аммонлыларгъа ве моавлыларгъа РАББИнинъ джемаатына кирмеге олмаз. Оларнынъ онунджы несилине биле ич бир вакъыт РАББИнинъ джемаатына кирмеге олмаз. 4+Чюнки сиз Мысырдан кеткенинъизде, олар сизни пите ве сувнен къаршыламагъанлар ве, сизни къаргъамакъ ичюн, Арам-Нахараим еринден, Петор шеэринден олгъан Беорнынъ огълу Беламны парагъа туткъанлар. 5+Лякин Алланъ олгъан РАББИ Беламны динълемеге истемеген. Алланъ олгъан РАББИ сени севгени ичюн, къаргъышны бахыткъа чевирген. 6Омюрбилля, ич бир вакъыт оларнен барышма, аранъыз аман олгъаныны истеме.

7+Эдомлыларгъа нефрет беслеме, чюнки олар сенинъ сой-сопларынъдыр. Мысырлыларгъа да нефрет беслеме, чюнки сен оларнынъ топрагъында ят олып яшагъансынъ. 8Оларнынъ учюнджи несилинде догъгъан эвлятлары РАББИнинъ джемаатына кирмек мумкюнлер.

Ордуда темизлик къаиделери

9Душманларынъа къаршы сеферге чыкъкъанынъда, эр яманлыкътан сакъын. 10+Эгер аранъызда бирде-бир акъай геджесинен тёшегинде олгъанындан арамланса, ордудан чыкъсын ве анда кирмесин. 11Акъшам тюшкенинен ювунсын да, кунь баткъанда ордугъа кирсин.

12Ордудан тыш озюнъе косьтергич яп ве анда аджетинъизни япмакъ ичюн кет. 13Алетлеринъде куречигинъ де олмакъ керек. Ордудан четте отургъанда, ерни къаз да, ишинъни битирген сонъ, айланып, оны комип къой. 14+Сени къуртаргъан, душманларынъны къолунъа берген Алланъ олгъан РАББИ ордунъда юре. Онынъ ичюн ордунъ азиз олсун. Ёкъса РАББИ насылдыр къапатылмагъан айыплыкъны корип, сенден кетеджек.

Джемааттаки яшайыш къаиделери

15Эфендисинден санъа къачып кельген къулны эфендисине къайтарма. 16Сенде, аранъызда, бирде-бир яшагъан еринъде озю бегенип сайлагъан ерде яшасын. Оны хорлама.

17+Исраиль къызларында ве огъулларында не апай, не акъай путхане ороспулары олмасын. 18Ороспулыкънен къазангъан акъчаны не апайгъа, не акъайгъа бир тюрлю адакъ беджермек ичюн, Алланъ олгъан РАББИнинъ Эвине кирсетмеге ёл берме. Эм биринджиси, эм экинджиси Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде писликтир.

19Семетдешинъе кумюшни, ашлыкъны, я да башкъа бир шейни борджкъа бергенде, ич бир фаиз сорама. 20+Ябанджыгъа бирде-бир шейни борджкъа бергенде, ондан фаиз сорамакъ мумкюнсинъ, амма семетдешинъден дегиль. Бу эмирни тутсанъ, Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъта эр туткъан ишинъде берекет береджек.

21+Алланъ олгъан РАББИге адакъ берсенъ, оны беджермек вакътыны созма. Ёкъса Алланъ олгъан РАББИ сенден мытлакъа сорар, ве башынъа гуна олур. 22Эгер адакъ бермеген олсанъ, башынъа гуна олмаз. 23Агъзынъдан чыкъкъан эр бир лафынъа бакъ; Алланъ олгъан РАББИге озь истегинънен, озь агъзынънен адагъан шейни ерине кетир.

24Башкъа адамнынъ юзюмлигине кирип, юзюмни джанынъ истегенинъ къадар ашамакъ мумкюнсинъ, савутынъны исе толдурма. 25+Башкъасынынъ пишкен ашлыгъына кирип, башакъларны къолларынънен узьмек мумкюнсинъ, орагъынъны исе башкъа адамнынъ махсулына котерме.

24

Айырылув акъкъында къанун

24^1+Бир акъай озюне апай алып, эвленсе, амма апайнынъ айыплыгъы ачылгъаны ичюн акъайнынъ козюнде урьмет тапмаса, акъай айрылышув кягъытыны язып, онынъ къолуна бермек ве сонъ оны озь эвинден чыкъармакъ мумкюн. 2О апай, акъайнынъ эвинден чыкъып кетип, башкъасына акъайгъа чыкъмакъ мумкюн. 3Лякин башкъасы да оны кореджек козю олмайып, айырылышув кягъытыны язып ве къолуна берип, озь эвинден чыкъарса, я да онынъ экинджи, оны апай оларакъ алгъан акъайы ольсе, 4+оны йиберген биринджи акъайы, апайы арамлангъан сонъ, онъа эвленип олмаз. Бу – РАББИнинъ огюнде писликтир. Алланъ олгъан РАББИ санъа мирас оларакъ береджек топракъны гунагъа батырма.

Насиатлар

5+Ким якъында эвленген олса, дженкке кетмесин, бир тюрлю башкъа иш онъа буюрылмасын. О, азат къалып, бир йыл девамында эвленген апайыны къувандырсын.

6Дегирмен я да дегирменнинъ юкъары ташыны залоггъа алмагъа олмаз. Бу, адамнынъ джаныны залоггъа алмасына тенъдир.

7+Эгер бир адам семетдешлеринден, Исраиль огъулларындан олгъан бирини хырсызлап, онен серт олып, оны сатса, ве бу шей ачылса, хырсызны ольдюрмек керек. Бойле этип, аранъыздаки яманлыкъны ёкъ этинъиз.

8+Сакъын, тери хасталыкълары пейда олгъанда, левийли руханийлер санъа огреткенлерининъ эписини яп. Мен оларгъа эмир эткенлеримни япынъыз. 9+Сиз Мысырдан кеткен сонъ, Алланъ олгъан РАББИ Мерьемге не япкъаныны акъылынъда тут.

10Башкъа адамгъа бир шейни борджкъа берсенъ, залог алмакъ ичюн эвине кирмеге акъкъынъ ёкъ. 11Азбарда тур. Сенден борджкъа алгъан адам исе залогны санъа азбаргъа алып чыкъсын. 12О, ёкъсул олса, юкъламагъа яткъанынъда, залогыны озюнъде къалдырма. 13+Кунь батмаздан эвель, залогыны мытлакъа къайтар. Сонъ о, урбасынен япынып юкълар ве санъа яхшылыкъ тилер. Алланъ олгъан РАББИнинъ козю огюнде бу иш санъа инсафлыкъ деп сайыладжакъ.

14+Топрагъынъда, яшагъан ерлеринъде олгъан ёкъсул ве фукъаре ыргъатны, о, семетдешлеринъден я да кельмешеклерден оламы, джаныны агъыртма. 15+Къазанчыны онъа кунь батмаздан эвель бер, чюнки о, ёкъсул ве джаны къазанчына багълыдыр. Ёкъса, о, санъа къаршы РАББИге къыямет къопарыр да, сен гуна къазанырсынъ.

16+Балаларынынъ къабааты ичюн бабалар ольмесинлер, бабаларынынъ къабааты ичюн балалар ольмесин. Эр бир адам озь гунасы ичюн ольмек керек.

17+Ят халкълардан олгъанны ве оксюзни адалетли суд эт, тул апайнынъ урбасыны залоггъа алма. 18Мысырда къул олгъанынъны, Алланъ олгъан РАББИ сени андан сатын алгъаныны унутма. Онынъ ичюн буны япмагъа эмир этем.

19+Тарланъда махсулынъны джыйып, анда бир талай башакъларны унутсанъ, оларны алмакъ ичюн артынъа къайтма. Олар аранъыздаки ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлерге ве тул апайларгъа къалсын. Сонъ Алланъ олгъан РАББИ санъа эр туткъан ишинъде берекет береджек. 20Зейтюнни теректен силькиткенинъде, бир даа пытакъларыны козьден кечирме. О зейтюн аранъыздаки ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлерге ве тул апайларгъа къалсын. 21Юзюмлигинъде юзюм салкъымларны джыйгъанда, къалгъанларыны джыйма. О, аранъыздаки ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлерге ве тул апайларгъа къалсын. 22Мысыр топрагъында къул олгъанынъны акъылынъда тут. Онынъ ичюн санъа буны япмагъа эмир этем.

25

25^1+Эгер эки адам арасында дава чыкъса, олар судгъа кетсинлер. Анда къадылар даваларыны чезсинлер ве акълы союны акъласынлар, къабаатлыны исе къабаатласынлар. 2Эгер къабаатлы союны урмакъ керек олса, къады оны янында яткъызып, яманлыгъы къач таякъ къазангъан олса, о къадар урмакъны эмир этсин. 3+Онъа 40 таякъ бермек мумкюн. Лякин олардан зияде олмасын. Шулардан чокъча таякъ берильсе, семетдешинъе игренчнен бакъып башларсынъ.

4+Арман баскъан бугъанынъ агъзыны къапатма.

Ольген агъа-къардашынъа олгъан бордж

5+Эгер эки агъа-къардаш берабер яшап, бири, огъул корьмезден кечинсе, онынъ апайы чет адамгъа чыкъмасын. Къайыны онъа барып, эвленмек ве агъасынынъ ерине онъа огъул бермек керек. 6+Апайнынъ биринджи догъгъан огълу кечинген агъасынынъ адыны алып, несилини девам эттирирсинъ, ве бойледже онынъ ады Исраильден гъайып олмаз. 7Эгер къайын келинине эвленмеге истемесе, келин шеэр араба къапуларына, акъсакъалларгъа барып: «Къайыным агъасынынъ ерине манъа огъул бермектен, агъасынынъ несилини Исраильде девам эттирмектен вазгече, агъасынынъ ерине манъа эвленмеге истемей», – айтсын. 8О заман шеэр акъсакъаллары оны чагъырып, онен лакъырды этсинлер. Эгер о, эписи бир инатланып: «Онъа эвленмеге истемейим», – десе, 9+келини, акъсакъалларнынъ козю огюнде янына барып, аягъындан аякъкъапыны чыкъарып, бетине тюкюрсин. Сонъ: «Агъасынынъ несилини девам эттирмеге истемегенге бойле япарлар», – десин. 10Ондан сонъ Исраильде о адамнынъ сой ады «Аякъкъапы Чыкъарылгъан» оладжакъ.

Мунасебетлер къануны

11Эки акъай-семетдеш бири-биринен котеклешкенде, урулгъан акъайыны къуртармакъ ичюн, апайы янларына барып, къолуны узатып, ургъан адамны масхара еринден тутса, 12апайнынъ къолуны кесип ташла. Козюнъ оны аджымасын.

13Торбанъда эки чекиси догъру олмагъан, балабан ве уфакъ теразе ташлары олмасын. 14+Эвинъде эки тюрлю, балабан ве уфакъ эфа[*] ольчюси олмасын. 15Ташынънынъ агъырлыгъы там ве догъру олмакъ керек. Эфа ольчюси де там ве догъру олмакъ керек. Сонъ Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъта куньлеринъ узун оладжакълар. 16Бойле акъсызлыкъ эткен эр адам Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде пистир.

Амалеклилер акъкъында эмир

17+Сиз Мысырдан чыкъкъан сонъ, ёл бою амалеклилер санъа нелер эткенини унутма. 18Сен болдурып ёрулгъанынъда, олар сени ёлда къаршылап, артта къалгъан эписи такъатсызларны урып ольдюргенлер. Олар Алладан къоркъмагъанлар. 19+Алланъ олгъан РАББИ санъа, саип олмакъ ичюн мульк оларакъ береджек топракъта, сени эписи чевре-четиндеки душманларынъдан къуртарып, раат этсе, амалеклилернинъ эсирини биле ер юзюнде къалдырма. Бакъ, буны унутма!

26

Берекетнинъ биринджи мейвалары

26^1Алланъ олгъан РАББИ санъа мульк оларакъ береджек топракъкъа келип, онынъ саиби олгъанынънен ве анда яшап башлагъанынънен, 2+Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек ернинъ, топракънынъ эписи биринджи махсулларындан пай ал да, сепетке къойып, Алланъ олгъан РАББИ, Намы олсун деп, сайлап аладжакъ ерине бар. 3О заман олгъан руханийге барып: «Бугунь Аллам олгъан РАББИнинъ огюнде айтам: РАББИ баба-деделеримизге ант эткени киби, бизге береджек олгъан топракъкъа кирдим», – айт.

4Руханий къолунъдан сепетни алып, Алланъ олгъан РАББИнинъ огюне къояр. 5+Сен исе Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде бойле айт: «Дедем гъурбетликте кочеяткъан арамлы экен. О, Мысыргъа кеткен ве анда аз союнен гъурбетликте яшап башлагъан. Анда ондан буюк, къудретли ве чокъ сайылы миллет асыл олгъан. 6+Мысырлылар бизге ярамай бакъа ве хорлай, агъыр ишлер буюра эдилер. 7+Биз баба-деделеримизнинъ Алласы олгъан РАББИге къыямет къопардыкъ, РАББИ бизим давушымызны эшитти, беля алымызны, агъыр ишлеримизни ве азапларымызны корьди. 8+РАББИ буюк къудретинен ве кучюнен, буюк дешетнен, бельгилер косьтерип ве аджайип шейлерни япып, бизни Мысырдан чыкъарды. 9+Сонъ бизни бу ерге кетирип, бу топракъны, балнен сют акъкъан топракъны бизге берди. 10Мына, РАББИ, мен энди Сен манъа берген топракънынъ биринджи махсулларыны кетирдим». Сонъ сепетни Алланъ олгъан РАББИнинъ огюне къой ве РАББИге ибадет эт. 11Сонъ Алланъ олгъан РАББИ санъа ве эвинъе берген эписи яхшылыкълар ичюн левийлилернен ве аранъызда ят халкълардан олгъанларнен берабер шенълен.

12+Учюнджи йылында, он пайда бир пай бериледжек йылында, берекетинъден он пайда бир пайыны айырып битирген сонъ, оны левийлилерге, аранъыздаки ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлерге ве тул апайларгъа бер, олар оны сен яшагъан ерлеринъде тойгъандже ашасынлар. 13Сонъ Алланъ олгъан РАББИге бойле айт: «Мен мукъаддес пайны алып, оны эвимден чыкъардым. Сен манъа буюргъанынъ киби, оны левийлилерге, арамыздаки ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлерге ве тул апайларгъа бердим. Эмирлеринъни бозмадым, оларны унутмадым. 14+Матем туткъанымда ондан ашамадым, элял олмайып оны джыймадым, ондан олюлерге бир шей бермедим. Мен Аллам олгъан РАББИнинъ сёзюни туттым, эписи буюргъанларынъны беджердим. 15+Коклерде булунгъан Озь еринъден бакъып, Озь халкъынъа Исраильге ве, бизге бермеге баба-деделеримизге ант эткенинъ киби, берген топракъкъа, сютнен бал акъкъан топракъкъа берекет бер».

Раббининъ халкъы

16Бугунь Алланъ олгъан РАББИ эписи бу низамнамелерни ве къарарларны беджермеге эмир эте. Оларны тутып, бутюн джан-юректен беджер. 17Сен бугунь РАББИге айткъансынъ ки, РАББИ – сенинъ Алланъдыр, Онынъ ёлундан юреджексинъ, низамнамелерини, эмирлерини ве къарарларыны тутаджакъсынъ ве Онынъ сёзюни динълейджексинъ. 18+Санъа айткъаны, сёз бергени киби, РАББИ бугунь, сен Онынъ шахсий халкъы олгъанынъны ве шунынъ ичюн Онынъ эписи эмирлерини тутмагъа борджлу олгъанынъны илян этти. 19+Сонъ О, сени эписи яраткъан миллетлерден устюн къояджакъ, ве сен макътав, нам ве улу шанлыкъ аладжакъсынъ. О, айткъаны киби, сен Алланъ олгъан РАББИнинъ азиз халкъы оладжакъсынъ.

27

Къурбанлыкъ акъкъында Мусанынъ эмири

27^1Сонъ Муса ве Исраиль акъсакъаллары халкъкъа бойле эмир эттилер:

– Мен бугунь сизге берген эписи эмирлерни тутунъыз. 2+Алланъыз олгъан РАББИ сизге береджек топракъкъа, Иордан озенининъ башкъа тарафына кечкен куню озюнъе балабан ташлар къойып, устьлерини киречнен сыла. 3Деделеринънинъ Алласы олгъан РАББИ айткъаны киби, О, санъа сютнен бал акъкъан топракъны береджек. Бу топракъкъа кирмек ичюн, озенни кечкенинънен, шу ташларнынъ устюнде бу Къануннынъ сёзлерини яз. 4Мен санъа бугунь буюргъаным киби, Иорданнынъ башкъа тарафына кечкен сонъ, шу ташларны Эвал дагъы устюне къой ве устьлерини киречнен аяла. 5+Анда Алланъ олгъан РАББИге къурбан ерини, ташлардан япылгъан къурбан ерини къур, амма ташларны демир алетинен ишлеме. 6Алланъ олгъан РАББИнинъ къурбан ерини бутюн ташлардан яп ве сонъ Алланъ олгъан РАББИ ичюн айванларны къурбан чалып, бутюнлей якъ. 7+Анда аманлыкъ къурбанларыны да чалып, оларны аша ве Алланъ олгъан РАББИнинъ огюнде шенълен. 8+Ташлар устюнде бу Къанун сёзлерини ачыкъ ве окъунакълы яз.

Къаргъышлар

9+Муса ве левийли руханийлер бутюн Исраильге:

– Исраиль, сюкют олып, динъле! Бугунь сен Алланъ олгъан РАББИнинъ халкъы олдынъ. 10Алланъ олгъан РАББИнинъ сесини динълемек ве мен санъа бугунь буюргъан эмирлерни ве низамнамелерни тутмакъ керексинъ, – дедилер.

11Сонъ о куню Муса халкъкъа бойле эмир этти:

12+– Иорданнынъ башкъа тарафына кечкенинъизнен, халкъкъа бахыт тилемек ичюн, Геризим дагъында бойле къабилелер турсунлар: Шимеон, Левий, Ехуда, Йиссакъар, Юсуф ве Биньямин. 13Къаргъыш айтмакъ ичюн, Эвал дагъында бу къабилелер турсунлар: Рубен, Гъад, Ашер, Зевулун, Дан ве Нафталий. 14Сонъ левийлилер бутюн исраиллилерге къычырып бойле айтсынлар:

15+«Агъачтан я да иритильген маденден путны япкъан ве оны гизли ерге къойгъан адамгъа лянет! Устанынъ къолундан чыкъкъан бу шей РАББИнинъ козюнде пистир».

Бутюн халкъ джевап берип: «Амин!» – десин.

16+«Ана-бабасыны урьмет этмеген адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

17+«Якъын адамнынъ топракъ пайынынъ сынъырыны къыбырдаткъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

18+«Кёрны ёлдан ургъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

19+«Ят халкълардан олгъанларгъа, оксюзлер ве тул апайларгъа адалетсиз янашкъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

20+«Бабасынынъ апайынен яткъан адамгъа лянет, чюнки о, бабасыны масхара этти».

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

21+«Бирде-бир айваннен джынсий багъда олгъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

22+«Татасынен я да къызкъардашынен, бабасынынъ къызынен я да анасынынъ къызынен яткъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

23+«Къайнанасынен яткъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

24+«Якъын адамны гизлиден ольдюрген адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

25+«Къабаатсыз адамны ольдюрмек ичюн къапар алгъан адамгъа лянет!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

26+«Бу Къануннынъ сёзлерини тутып беджермеген адамгъа лянеттир!»

Бутюн халкъ: «Амин!» – десин.

28

Итаат ичюн багъышлавлар

28^1+Эгер сен керчектен де Алланъ олгъан РАББИни динълесенъ ве бугунь мен санъа буюргъан эписи эмирлерини беджерсенъ, Алланъ олгъан РАББИ сени эписи ер юзюндеки миллетлерден устюн къояджакъ. 2Алланъ олгъан РАББИни динълесенъ, мына бу эписи яхшы багъышлавлар санъа бол-бол келеджеклер.

3Сен эм шеэрде, эм тарлада огъурлы оладжакъсынъ. 4Балаларынъ, топрагъынънынъ махсулы, айванларынънынъ несили: бузавларынъ, улакъларынъ ве къозуларынъ берекетли оладжакъ. 5Сепетинъ ве хамыр текненъ берекетли оладжакъ. 6+Яшайышынъда эр бир япкъан ишинъде бахыт тападжакъсынъ. 7+Санъа къаршы чыкъаджакъ эписи душманларынъны РАББИ сенинъ козюнъ огюнде ураджакъ. Олар санъа бир ёлнен келип уджюм этселер, сенден еди ёлнен къачарлар. 8+Эр бир туткъан ишинъ ве анбарларынъ РАББИ буюраджагъына коре берекетли оладжакъ. Алланъ олгъан РАББИ санъа береджек топракъта санъа берекет береджек.

9+Эгер сен Алланъ олгъан РАББИнинъ эмирини тутып, ёлларындан юрсенъ, РАББИ ант эткени киби, сени Озь азиз халкъы деп къояджакъ. 10О заман ер юзюндеки халкъларнынъ эписи, сен РАББИнинъ шахсий мулькю олгъанынъны корип, сенден къоркъарлар. 11РАББИ санъа эр шейде: балаларынъда, айванларынънынъ тёлюнде ве санъа бермеге деделеринъе ант эткен топракъ тарлаларынынъ махсулында бол берекет береджек.

12+РАББИ санъа Озь зенгин хазинесини, кок къапуларыны ачаджакъ, топрагъынъа вакъты-вакътына ягъмур ягъаджакъ ве къолунъ эр бир япкъан ишини берекетли япаджакъ. Сен чокъ миллетлерге борджкъа береджексинъ, озюнъ исе борджкъа алмайджакъсынъ. 13РАББИ сени къуйрукъ дегиль, баш япаджакъ. Эгер мен санъа бугунь къорчалап беджермеге буюргъан, Алланъ олгъан РАББИнинъ эмирлерини тутсанъ, сен мытлакъа ашагъыда олмайып, тек юкъарыда оладжакъсынъ. 14Мен санъа бугунь буюргъан сёзлеримден сагъгъа-солгъа урулма, башкъа аллаларнынъ пешинден кетип оларгъа хызмет этме.

Итаатсызлыкъ ичюн къаргъышлар

15+Лякин эгер сен Алланъ олгъан РАББИни динълемесенъ ве мен санъа бугунь буюргъан эмирлерни ве низамнамелерни беджермесенъ, башынъа къаргъышлар тюшеджек, олар сени къаплап аладжакълар.

16Сен эм шеэрде, эм тарлада лянет оладжакъсынъ. 17Сепетинъ ве хамыр текненъ лянет оладжакъ. 18Балаларынъ, топрагъынънынъ махсуллары, бузавларынъ, улакъларынъ ве къозуларынъ лянет оладжакъ. 19Киргенинъде де, чыкъкъанынъда да лянет оладжакъсынъ.

20РАББИ башынъа эр бир туткъан ишинъде къаргъыш, теляш ве беля ёллайджакъ. Сен ёкъ этиледжексинъ ве тезден гъайып оладжакъсынъ, чюнки сен Оны къалдырып, яман ишни яптынъ. 21Сен саип олмакъ ичюн кетеяткъан топрагъынъдан сени къырмагъандже, РАББИ башынъа ольдюриджи хасталыкълар ёллайджакъ. 22+РАББИ санъа верем, сытма, янгъы, умма хасталыкъларыны, къургъакъ, якъып яндыргъан ель ве куф йибереджек. Сен гъайып олмагъандже, олар сени къувалайджакълар. 23Башынъ тёпесиндеки кок бакъыргъа, аягъынъ тюбюндеки ер демирге айланыр. 24+Ягъмур ерине РАББИ топрагъынъа тоз ве куль береджек, ве сен гъайып олмагъандже, о, коктен башынъа тюшеджек.

25+РАББИ душманларынъа сени енъмеге ёл ачаджакъ. Оларгъа къаршы бир ёлнен чыкъсанъ, олардан еди ёлнен къачаджакъсынъ, ве ер юзюндеки бутюн падишалыкъларда сенинъ алынъ дешет догъураджакъ. 26+Олю беденлеринъ тюрлю кок къушларына ве кийик айванларгъа аш олур, ве оларны къувмагъа кимсе тапылмаз. 27+РАББИ санъа мысырлы ишлеген яралар, шишиклер, чибанлар ве къашынты ёллайджакъ. Сен олардан тюзелип оламазсынъ. 28РАББИ сени делиликнен, кёрлукънен ве акъылдан таювнен ураджакъ. 29+Кёр адам къаранлыкъта къармаланып юргени дайын, сен де купе-куньдюз къармаланып юреджексинъ. Эписи туткъан ишлеринъ огъурсыз оладжакъ, эр кунь сени хорлайджакъ ве чайпайджакълар, ве кимсе сени къорчаламайджакъ.

30+Нишанлы оладжакъсынъ, лякин башкъа акъай нишанлынъны зорлап, онен ятаджакъ. Эв къурарсынъ, лякин ичинде яшамазсынъ. Юзюмлик сачарсынъ, лякин бир салкъымыны узьмезсинъ. 31Козюнъ огюнде бугъанъны сояджакълар, сен исе бир кесек эт ашамайджакъсынъ. Сенинъ козюнъ огюнде эшегинъни алып кетеджеклер ве санъа кери къайтармайджакълар. Къой-эчкилеринъни душманларынъа береджеклер, ве кимсе сени къорчаламайджакъ. 32+Огъул ве къызларынъ башкъа халкъкъа бериледжеклер. Козьлеринъ шуны кореджек, оларны кунь-куньден къыдырып зайыф оладжакълар. Амма сен ич бир шей япып оламайджакъсынъ. 33+Топрагъынънынъ махсулыны ве ишлеринънинъ эписи берекетлерини сен бильмеген халкъ ашайджакъ, сени исе омюрбилля хорлап мазлум этеджеклер. 34Козьлеринъ корьгенлеринден сен акъылдан айырыладжакъсынъ. 35+РАББИ тизлеринъни ве аякъларынъны дешетли ве тюзельмейджек чибанларнен ураджакъ. Олар баштан-аякъ устюнъни къаплап аладжакълар.

36+РАББИ сени ве озюнъе сайлагъан падишаны, санъа ве деделеринъе белли олмагъан халкъларгъа алып кетеджек. Анда сен башкъа, таштан ве агъачтан ясалгъан аллаларгъа хызмет этеджексинъ. 37+РАББИ сени алып къуваджакъ халкъларнынъ арасында алынъ дешет догъураджакъ, сен лятифелернинъ кулькюси ве масхара оладжакъсынъ.

38+Тарлаларгъа чокъ урлукъ сачып, аз махсул джыяджакъсынъ, чюнки оны сарынчкъа ашайджакъ. 39+Юзюмликлерни сачып ишлейджексинъ, шарабыны исе ичмейджексинъ ве салкъымларыны джыймайджакъсынъ, чюнки эписини къурт ашайджакъ. 40Бутюн яшагъан ерлеринъде зейтюн тереклери оладжакълар, амма зейтюн ягъынен сюртюльмейджексинъ, чюнки зейтюнлер ерге пишмейип тюшеджеклер. 41+Сенинъ огъул ве къыз балаларынъ догъаджакъ, лякин олар сенде къалмайджакълар, чюнки эписи эсирликке алынаджакълар. 42Эписи тереклеринъни ве топрагъынънынъ махсулларыны сарынчкъа къаплап аладжакълар.

43Аранъызда ят халкълардан олгъанлар сизден эп юкъары котериледжеклер, сен исе эп ашагъы тюшеджексинъ. 44Олар санъа борджкъа береджеклер, сен исе оларгъа борджкъа бермейджексинъ. Олар, баш олып, сен къуйрукъ оладжакъсынъ.

45Бу къаргъышларнынъ эписи башынъа тюшеджек. Сен гъайып олмагъандже, олар пешинъден къувалап, сени къаплап аладжакълар, чюнки сен Алланъ олгъан РАББИни динълемегенсинъ, О санъа буюргъан эмирлерини ве низамнамелерини тутмагъансынъ. 46Бу къаргъышлар санъа ве эвлятларынъа эбедиен бельги ве аджайип шей оладжакълар.

47+Эр шейинъ бол олгъанда, къуванчнен джан-юректен Алланъ олгъан РАББИге хызмет этмегенинъ ичюн, 48+ач, сувсуз, чыр-чыплакъ ве эр шейге мухтадж олып, РАББИ санъа ёллайджакъ душманларынъа хызмет этеджексинъ. О, сени ёкъ этмегендже, бойнунъа демир боюндырыкъ такъаджакъ.

49+РАББИ санъа ернинъ о бир четинден узакъта яшагъан миллетни ёллайджакъ. Сен тилини анъламагъан миллет, къартал киби, учып келеджек. 50Козьлери къан баскъан миллет къартларны урьмет этмейджек, яшларны аджымайджакъ. 51+Олар, ич бир шей къалмагъандже, айванларынънынъ несилини ве топрагъынънынъ махсулыны ашайджакълар. Сени ёкъ этмегендже, олар санъа не ашлыкъ, не яш шарап, не зейтюн ягъы, не бузав, не улакъ, не къозунъны къалдырмайджакълар. 52+Бутюн топрагъынъда сен юксек ве пекитильген диварларгъа умют эткенсинъ. Олар эписи яшагъан ерлеринъни сарып аладжакъ ве бу диварларны йыкъаджакълар. Алланъ олгъан РАББИ санъа берген бутюн топрагъынъда яшагъан ерлеринъни сарып аладжакълар.

53+Сонъ сен Алланъ олгъан РАББИ санъа берген эвлятларынъны, огъул ве къызларынънынъ беденлерини ашайджакъсынъ, чюнки душманынъ эткен къамачавы ве сенинъ алынъ пек агъыр оладжакъ. 54Аранъызда йымшакъ ве пек дуйгъулы олгъан акъайлар яман козьлеринен агъасына, севимли апайына ве сагъ къалгъан балаларына бакъаджакълар. 55Олар озь балаларынынъ беденини ашайджакълар, амма бир кесек биле кимсеге бермейджеклер, чюнки къамачав ичюн онынъ ич бир шейи къалмайджакъ. Эписи яшагъан ерлеринъде душманынънынъ къамачавы ве сенинъ алынъ пек агъыр оладжакъ. 56Эм де аранъызда назик ве тербиели олгъан апайлар шуны япаджакълар. Назиклиги ве тербиеси ичюн олар аягъынен ерге басмагъан биле, энди исе севимли акъайына, огълуна ве къызына, 57+аякъларынынъ арасындан чыкъкъан эшке ве озь тапкъан уфакъ баласына яман козьлеринен бакъаджакълар. Олар, эр шейнинъ ёкъсузлыгъында, оны гизли ашамагъа ниетленеджеклер, чюнки яшагъан ерлеринъде душманынънынъ къамачавы ве сенинъ алынъ пек агъыр оладжакъ.

58Эгер бу китапта язылгъан бу Къануннынъ эписи сёзлерини тутып беджермесенъ ве Алланъ олгъан РАББИнинъ шуретли ве къоркъунчлы Адындан къоркъмасанъ, 59РАББИ сени ве эвлятларынъны олмайджакъ беляларнен, буюк ве узагъан беляларнен, къоркъунчлы ве кечмеген хасталыкъларнен ураджакъ. 60+РАББИ башынъа сен къоркъкъан эписи Мысыр хасталыкъларыны тюшюреджек, ве олар санъа япышаджакълар. 61Бундан гъайры, сен гъайып олмагъандже, РАББИ башынъа бу Къанун Китабында язылмагъан эр бир хасталыкъны ве эр бир беляны тюшюреджек. 62+Сизлер кок йылдызлары киби чокъ олгъан олсанъыз да, аз сайыда къаладжакъсынъыз, чюнки сен Алланъ олгъан РАББИни динълемегенсинъ. 63+Сизге яхшылыкъ япкъанда ве сизни чокълаштыргъанда, РАББИ пек севинген эди. Сизни ёкъ эткенде ве сизни къыргъанда да ойле пек севинеджек. Саип олмакъ ичюн кетеяткъан топракътан сен чекип чыкъарыладжакъсынъ.

64+РАББИ сени эписи халкълар арасында, ер юзюнинъ бир четинден башкъа четинедже даркъатаджакъ. Анда сен башкъа, санъа ве деделеринъе белли олмагъан аллаларгъа, агъачтан ве таштан япылгъан аллаларгъа хызмет этеджексинъ. 65Лякин бу миллетлер арасында сен раатлыкъ тапалмайджакъсынъ, раат-раат басмагъа ер де тапалмайджакъсынъ. Анда РАББИ санъа теляшлы юрек, зайыфлашкъан козьлер ве умютсиз рух береджек. 66Эр вакъыт озь яшайышынъны тюшюнип къасеветленеджексинъ, гедже-куньдюз къоркъудан къалтырайджакъсынъ ве ярынки кунюнъде эмин олмайджакъсынъ. 67+Саба: «Ах, тездже акъшам кельгейди!» – дейджексинъ, акъшам: «Ах, тездже саба ачылгъайды!» – дейджексинъ, чюнки козьлеринъ къоркъунчлы шейлер кореджеклер ве юрегинъни къоркъу къаплап аладжакъ. 68+Сонъ РАББИ сени, «бир даа бу ёлны корьмезсинъ», деген ёлнен гемилер устюнде Мысыргъа къайтараджакъ. Анда душманларынъа къуллукъкъа сатылырсыз, лякин сизни кимсе сатын алмаз.

29

Алланынъ Исраильге Моав топрагъында берильген васиети

29^1+Мына РАББИ Мусагъа буюргъан васиетнинъ сёзлери. Муса оны Исраиль огъулларына Моав топрагъында бермек керек эди. Бу васиет, Хорев еринде берген васиеттен башкъа эди.

2Муса эписи исраиллилерни чагъырып, оларгъа бойле деди:

– Мысыр топрагъында фыравуннен, къулларынен ве бутюн топрагъынен РАББИ козюнъиз огюнде нелер япкъаныны корьдинъиз. 3Буюк джезаларны, буюк бельгилерни ве аджайип шейлерни озь козьлеринъизнен корьдинъиз. 4+Лякин бу куньгедже РАББИ сизлерге анълагъан акъыл, корьген козь ве эшиткен къулакъ бермеди. 5+Къыркъ йыл девамында мен сизни алып, сахра бою юрдим. Устюнъиздеки урба ипранмады, аякъларынъыздаки аякъкъап тешильмеди. 6+Мен – Алланъыз олгъан РАББИ олгъанымны бильмек ичюн, пите ашамадынъыз, шарап ве башкъа ички ичмединъиз.

7+Бу ерге келип чыкъкъанымызнен, къаршымызгъа дженк этмек ичюн, Хешбон падишасы Сихон ве Башан падишасы Ог чыкътылар, лякин биз оларны енъдик. 8+Сонъ биз оларнынъ топракъларыны алып, мульк оларакъ рубенлилерге, гъадлыларгъа ве Менашше къабилесининъ ярысына бердик.

9+Шунынъ ичюн, бу васиетнинъ сёзлерини тутунъыз ве оларны беджеринъиз. Сонъ эписи япкъан ишлеринъиз онъундан келеджек.

10Бугунь сиз эпинъиз Алланъыз олгъан РАББИнинъ огюнде турасынъыз – башлыкъларынъыз, къабилелеринъиз, акъсакъалларынъыз, реберлеринъиз, эписи исраилли акъайлар, 11+уфакъ балаларынъыз, апайларынъыз, ордунъызда ят халкълардан олгъанлар: одун парлагъанлар ве сув ташыгъанлар. 12Бугунь сиз Алланъыз олгъан РАББИнинъ санъа береяткъан васиетини ве Онынъ антыны аласынъыз. 13+Бугунь О, буны тасдыкълай: сиз – Онынъ халкъысыз, О исе – сизинъ Алланъыз. О, шу акъкъында сизге сёз берген, шу акъкъында баба-деделеринъизге Ибраим, Исхакъ ве Якъупкъа ант эткен эди.

14Бу васиетни ве Меним антымны Мен тек сизлерге дегиль, 15мында Алламыз олгъан РАББИнинъ огюнде бугунь бизнен тургъан адамларгъа, эм де бугунь мында бизнен олмагъанларгъа берем. 16Мысырда насыл яшагъанымызны ве ёлда расткельген миллетлерден насыл кечкенимизни билесинъиз. 17Оларнынъ писликлерини ве оларда олгъан агъач ве таштан, кумюш ве алтындан япылгъан путларыны корьдинъиз. 18+Сакъынынъыз, аранъызда ич бир акъай ве апай, сой ве къабиле бугунь Алламыз олгъан РАББИден айланып, шу миллетлернинъ пешинден кетип, оларнынъ аллаларына хызмет этмесин. Сакъынынъыз, аранъызда зеэрли ве аджджы махсулны осьтюрген тамыр олмасын. 19Шу адам бу антнынъ сёзлерини эшитип, юрегинде озюне огъурлар тилеп: «Юрегимде инатлыкънен яшасам да, эписи бир манъа селяметлик олур», – айтса, шу шей къабаатлынен берабер къабаатсызны да ёкъ этер[*]. 20+РАББИ оны багъышламагъа истемез, онъа къаршы РАББИнинъ гъазабы ве куньджюлиги янаджакъ. Бу китапта язылгъан эписи къаргъышлар башына тюшип, РАББИ онынъ адыны ер юзюнден силип ташлар. 21Бу Къанун Китабында язылгъан васиетнинъ къаргъышларына коре оны ёкъ этмек ичюн, РАББИ оны Исраиль къабилелерининъ эписинден айыраджакъ.

22Сизден сонъ кельген несиллер, сенден сонъ догъгъан эвлятларынъыз ве узакъ мемлекеттен кельген ябанджылар, топракънынъ беляларыны ве РАББИ онъа ёллагъан хасталыкъларны корип, айтарлар: 23+«Кукюрт ве туз… Бутюн топракъ яна… Устюне бир шей сачылмай, топракъ бир шей осьтюрмей… Онда бир шей осьмей, бир от да осьмей. Содом, Гомора, Адма ве Цевоим шеэрлерине ошай. РАББИ оларны гъазабында ве афакъанында йыкъып ёкъ эткендир».

24+Сонъ эписи миллетлер бойле деп сорарлар: «Бу топракъкъа РАББИ не ичюн бойле япкъандыр? Онынъ буюк чыкъкъан афакъаны не ичюндир?»

25+Джевабы да бойле олур: «Баба-деделерининъ Алласы олгъан РАББИ оларны Мысыр топрагъындан чыкъаргъан вакъытта, РАББИ оларгъа васиет берген, олар исе оны къалдыргъанлар. 26Олар кетип, башкъа аллаларгъа, белли олмагъан ве РАББИ разылыкъ бермеген аллаларгъа хызмет ве ибадет этип башлагъанлар. 27+Бунынъ ичюн РАББИнинъ афакъаны бу топракъкъа къаршы къайнагъан, ве О, бу китапта язылгъан эписи къаргъышларны башларына тюшюрген. 28+Бугунь белли олгъаны киби, РАББИ гъазапланып, афакъанланып ве пек океленип, бу халкъны шу топракътан чыкъаргъан, башкъа топракъкъа алып къувгъан».

29+Эр гизли шейни бильмеге – Алламыз олгъан РАББИнинъ ишидир, ачыкъ олгъан шейлер исе – бизге ве эвлятларымызгъа берильгендир. Бизлер бу Къануннынъ сёзлерини эбедиен беджермек керекмиз.

30

Аллагъа къайтув

30^1+Мен санъа айткъан эписи бу сёзлер – багъышлавлар ве къаргъышлар – башынъа тюшеджек вакъытта, сен олар акъкъында, Алланъыз олгъан РАББИ сизни къувгъан миллетлер арасында тюшюнеджексинъ. 2+Мен санъа бугунь буюргъаным киби, эгер сен ве эвлятларынъ Алланъ олгъан РАББИге къайтып, джан-юректен Оны динълесенъ, 3+Алланъ олгъан РАББИ сени эсирликтен къуртараджакъ ве санъа мерамет эйлейджек. Алланъ олгъан РАББИ сени даркъаткъан эписи халкълар ичинден сени кене топлайджакъ. 4+Сен ернинъ о бир четинедже дагъылгъан олсанъ биле, Алланъ олгъан РАББИ андан да сени джыяр, андан да алыр. 5Сонъ Алланъ олгъан РАББИ сени деделеринъ саип олгъан топракъкъа кетиреджек, ве сен онынъ саиби оладжакъсынъ. РАББИ санъа яхшылыкълар япып, сени деделеринъден зияде чокълаштыраджакъ. 6+Алланъ олгъан РАББИ сенинъ ве эвлятларынънынъ юреклерини сюннет этеджек, ве сен Алланъ олгъан РАББИни джан-юректен севеджексинъ ве узун вакъыт яшайджакъсынъ. 7+Сонъ Алланъ олгъан РАББИ бу къаргъышларнынъ эписини душманларынънынъ, сени къувалагъанларнынъ ве кореджек козьлери олмагъанларнынъ башларына тюшюреджек. 8Сен исе РАББИге къайтып, Оны динълейджексинъ ве мен бугунь санъа буюргъан эписи эмирлерни беджереджексинъ. 9Алланъ олгъан РАББИ эр бир туткъан ишинъде бол-берекет береджек, эвлятларынъны, туварларынънынъ несилини ве топрагъынънынъ махсулларыны берекетли этеджек. РАББИ деделеринъ акъкъында къувангъан киби, кене къуванчнен санъа яхшылыкъ япаджакъ. 10Амма сен Алланъ олгъан РАББИни динълемек ве бу Къанун Китабында язылгъан эмирлерни ве низамнамелерни тутмакъ, Алланъ олгъан РАББИге джан-юректен къайтмакъ керексинъ.

Яшайыш я да олюм

11Мен санъа бугунь буюргъан Къанун сен ичюн пек агъыр ве иришильмейджек дегиль. 12+О коклерде дегиль. Олмаса, «Биз къанунны эшитейик ве беджерейик деп, ким коклерге чыкъып, оны бизге кетиреджек?» – айтып олур. 13О, денъизнинъ о бир тарафында да дегиль. Олмаса, «Биз къанунны эшитейик ве беджерейик деп, ким денъизнинъ о бир тарафына барып, оны бизге кетиреджек?» – айтып олур. 14Амма бу шей санъа пек якъындыр. О, агъзынъда ве юрегинъдедир. Сен оны беджерип олурсынъ!

15+Мына мен бугунь сенинъ огюнъе яшайыш ве яхшылыкъ, олюм ве яманлыкъ къойдым. 16Мен сизге бугунь буюргъан шей будыр: Алланъ олгъан РАББИни севмек, Онынъ ёлларындан юрмек ве Онынъ эмирлерини, низамнамелерини ве къарарларыны тутмакъ. О заман яшайджакъсынъ, чокълашаджакъсынъ ве саип олмакъ ичюн кетеяткъан топрагъынъда Алланъ олгъан РАББИ санъа берекет береджек. 17Лякин эгер юрегинъ четке айланып, РАББИнинъ сесини динълемесе, ёлдан урулса ве башкъа аллаларгъа хызмет этип табынса, 18мен бугунь сизге ачыкъ айтам: сиз мытлакъа гъайып оладжакъсынъыз, Иордан озенини кечип саип олмакъ ичюн кетеяткъан топрагъынъызда чокъ яшамайджакъсынъыз.

19Коклер ве ер юзю бизге шаат олсунлар: мен сенинъ огюнъде яшайыш ве олюм, багъышлавлар ве къаргъышларны къойдым. Яшайышны сайлап ал, ве сен эвлядынънен яшарсынъ. 20+Алланъ олгъан РАББИни сев, Оны динъле, Онъа япыш. О, санъа яшайыш ве узун куньлерни, Ибраим, Исхакъ ве Якъуп деделеринъе бермеге ант эткен топракъта яшамагъа имкяныны бере.

31

Нун огълу Ехошуа – Мусанынъ издеши

31^1Муса бутюн Исраильге бойле сёзлер айтып битирген сонъ, 2+оларгъа шай деди:

– Мен энди 120 яшындам, сизге ёлбашчылыкъ башкъа этип оламайым. РАББИ манъа: «Сен Иорданнынъ башкъа тарафына кечмейджексинъ», – деди. 3+Алланъ олгъан РАББИ огюнъден кечип, эписи огюнъдеки миллетлерни ёкъ этеджек, ве сен топрагъынынъ саиби оладжакъсынъ. РАББИ айткъаны киби, Ехошуа да сенинъ огюнъде кечеджек. 4+РАББИ аморлы падишалары Сихонны ве Огны ёкъ эткен. Оларгъа ве топракъларына не япкъан олса, бу миллетлерге де ойле япаджакъ. 5+РАББИ оларны къолунъызгъа береджек, сиз исе мен сизге эписи буюргъан эмирлериме коре япмакъ керексинъиз. 6+Къуветли ве джесаретли олунъыз, олардан къоркъманъыз ве чекинменъиз, чюнки сизнен Алланъ олгъан РАББИ кетеята. О, сизни къалдырмайджакъ ве ташламайджакъ.

7+Сонъ Муса Ехошуаны чагъырып, бутюн Исраильнинъ огюнде онъа шай деди:

– Къуветли ве джесаретли ол. Сен бу халкънен, РАББИ деделеринъе бермеге ант эткен топракъкъа кирип, оны оларгъа пайлаштыраджакъсынъ. 8Огюнъден кетеяткъан РАББИ сеннен оладжакъ. О сени къалдырмайджакъ ве ташламайджакъ. Къоркъма ве дешет тюбюне къалма.

Къануннынъ окъулмасы

9Муса бу Къанунны язды ве оны РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны ташыгъан, Левий къабилесинден олгъан руханийлерге ве Исраильнинъ эписи акъсакъалларына берди. 10+Муса оларгъа бойле эмир этти:

– Единджи йылынынъ сонъунда, борджларны багъышлав йылында, Чалашлар Байрамында, 11+бутюн Исраиль Алласы олгъан РАББИ сайлагъан ерге, Онынъ огюне кельгенинен, бу Къанунны, оны эписи эшитсин деп, бутюн Исраильнинъ огюнде окъу. 12+Халкъны – акъайларны, апайларны ве балаларны, ве аранъызда яшагъан ят халкълардан олгъанларны топла. Олар динълесин ве огренсинлер, Алланъыз олгъан РАББИден къоркъсунлар ве бу Къануннынъ эписи сёзлерини тутып беджерсинлер. 13Бу Къанунны бильмеген балалары да эшитирлер ве Иорданны кечип саип олмакъ ичюн кетеяткъан топрагъынъызда бутюн яшагъан вакътынъызда Алланъыз олгъан РАББИден къоркъмагъа огренирлер.

Раббининъ Мусагъа сонъки насиаты

14+Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Мына, олюм кунюнъ якъынлаша. Ехошуаны чагъыр, Корюшюв Чадырында турунъыз. Мен онъа эмир берейим, – деди.

Муса ве Ехошуа келип, Корюшюв Чадырында турдылар. 15+РАББИ Чадырда булут дирегинде пейда олды. Булут диреги Чадырнынъ кириши янында турды. 16+Сонъ РАББИ Мусагъа:

– Мына тезден сен баба-деделеринъе къошуладжакъсынъ, – деди. – Бу халкъ, ороспу киби олып, кетеяткъан топракъларында эджнебий аллаларнынъ пешинден бараджакъ. Олар Мени къалдыраджакълар ве Мен оларгъа берген васиетимни бозаджакълар. 17+О куню Меним гъазабым оларгъа къаршы къызаджакъ, ве Мен оларны къалдыраджагъым. Бетимни олардан сакълайджагъым, ве олар ютуладжакълар. Башларына пек чокъ беля ве къаза тюшер, ве о куню олар: «Керчектен де, бу белялар башымызгъа тюшкенлернинъ себеби – арамызда Алла олмагъаныдыр!» – дерлер. 18Мен о вакъыт мытлакъа бетимни олардан сакълайджагъым, чюнки оларнынъ башкъа аллаларгъа чевирильгени пек яман оладжакъ.

19+Энди бу йырны язып ал ве Исраиль огъулларына огрет. Оларгъа къаршы шаатлыгъым олсун деп, оны агъызларына къой. 20+Мен баба-деделерине ант эткеним киби, оларны сютнен бал акъкъан топракъкъа кирсетеджегим. Олар тойып ашагъан сонъ, семиз оладжакълар, башкъа аллаларгъа айланып, оларгъа хызмет этеджеклер. Олар Мени терк этеджеклер ве васиетимни бозаджакълар. 21Сонъ, оларнынъ башларына чокъ беляларнен къазалар тюшкенинен, бу тюркю оларгъа къаршы шаатлыкъ олур, эвлятлары оны унутмайджакълар. Мен деделерине ант эткен топракъкъа оларны кирсетмезден эвель, оларнынъ бугуньки ниетлерини билем.

22О куню Муса бу йырны язып алды ве оны эписи исраиллилерге огретти.

23+Нун огълу Ехошуагъа РАББИ:

– Къуветли ве джесаретли ол. Сен Исраиль огъулларыны Мен оларгъа ант эткен топракъкъа кирсетеджексинъ. Мен сеннен олурым, – деп буюрды.

24+Муса бу Къанунны бутюнлей китапкъа язып алгъан сонъ, 25РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны ташыгъан левийлилерге шай эмир берди:

26+– Бу Къанун Китабыны алып, оны Алланъыз олгъан РАББИнинъ Васиет Сандыгъынынъ янына къоюнъыз. О, анда сизге шаатлыкъ олур. 27Сиз исьянкяр ве инат олгъанынъызны билем. Мына шимди, мен даа сагъ олгъанымда, сиз РАББИнинъ огюнде исьянджылыгъынъызны косьтересинъиз, я мен ольген сонъ даа бетер олмазсынъызмы? 28Манъа эписи къабилелеринъизнинъ акъсакъалларыны ве эписи реберлеринъизни топланъыз. Мен оларгъа бу сёзлерни айтарым ве оларгъа къаршы коклерни ве ер юзюни шаатлыкъкъа чагъырырым. 29+Билем ки, мен ольгенимден сонъ, сиз бозулып, мен сизге буюргъан ёлдан уруладжакъсынъыз. Сонъунда кельген куньлерде башынъызгъа яманлыкъ олур, чюнки сиз РАББИнинъ козю огюнде яманлыкъ япып, сизинъ арекетлеринъизнен Оны ачувлатаджакъсынъыз.

Мусанынъ тюркюси

30Сонъ Муса бу йырнынъ эписи сёзлерини, исраиллилернинъ бутюн джемааты эшитсин деп, айтты:

32

32^1+– Къулакъ асынъыз, коклер, мен айтаджагъым,
динъле, ер юзю, агъзымдан чыкъаджакъ лафларны.

2+Сагъанакъ киби огреткеним ягъар,
чыкъ киби лафым тюшер,
ягъмур киби янъы откъа ислер,
ягъмурчыкъ киби ешилликке олур.
3Мен РАББИнинъ Адыны шуретлейджегим;
сиз де Алламызнынъ улулыгъыны танынъыз!

4+О – Къаядыр! Япкъанлары къусурсыз, ёллары адалетлидир.

О – ишанчлы Алла, Онда акъикъатсызлыкъ ёкъ,
О догъру ве инсафлыдыр!
5Олар Онъа къаршы ахлякъсыз арекет этти;
Онынъ балалары киби дегиль,
олар къусур олды, бозукъ ве яланджы несильдир.

6+РАББИнъизге бойле къайтарасызмы,
ахмакъ ве акъылсыз халкъ?

О – сенинъ Бабанъ дегильми?

Сени яраткъан, ясагъан ве асыл эткендир!

7+Къадимий заманларны акъылынъа кетир,
эвельки несиллернинъ йыллары акъкъында тюшюн.

Бабанъдан сора, о санъа айтар,
къартларынъыздан сора, олар санъа анълатырлар.

8+Юдже Алла миллетлерге мульк бергенде
ве адамларны больгенде,
О, Алланынъ огъулларынынъ сайысына коре
халкъларгъа сынъырлар къойгъан.
9+РАББИнинъ пайы Онынъ халкъы олды,
Якъуп – Онынъ шахсий мулькюдир.
10+О, оны бош сахрада,
кийик увулдагъан чёльде тапкъан.
Оны къорчалап, акъыл берген,
козь бебеги киби оны сакълагъан.
11+Озь ювасыны къыбырдаткъан,
балаларынынъ устюнден
къалтырап учкъан къартал киби,
О, къанатларыны керип, оны алгъан,
къанатлары устюнде ташыгъан эди.
12Ялынъыз РАББИ онъа ёлбашчылыкъ этти,
эджнебий алла онен ёкъ эди.
13+О, оны ер юзюнинъ тёпелерине котерген,
тарлаларнынъ берекетинен тойдургъан.
О, онъа ташлардан – балны,
чакъмакъташтан – зейтюн ягъыны ашкъа берген,

14эм де тувардан иримчикни, къой-эчкилерден сютни,
къозуларнынъ, Башан еринден къочкъарларнынъ ве текелернинъ ягъыны,
ве энъ яхшы богъдайны берген.

Юзюм къаныны, шарапны сен иче эдинъ.

15+Ешурун[*] семиз олгъан ве тепе башлагъан.

Семиз олгъансынъ, шишманлангъансынъ, толушкъансынъ!

Сонъ оны яраткъан Алланы къалдыргъан,
озь къуртулыш Къаясындан игренген.

16+Олар Алланы эджнебий аллаларынен ачувландыргъан,
озь писликлеринен Оны гъазапландыргъан.

17+Озь къурбанларыны Аллагъа чалмайып,
шейтанларгъа, оларгъа белли олмагъан, янъы кельген,
деделерининъ хаберлери олмагъан аллаларгъа чалгъанлар.

18+Сени дюньягъа кетирген Къаяны унуткъансынъ,
сени дертнен догъгъан Алланы акъылынъдан чыкъаргъансынъ.

19Буны корьген РАББИ олардан игренген,
чюнки огъуллары ве къызлары Оны гъазапландыргъан.

20«Бетимни олардан гизлерим, – деди О. –

Сонъ аллары не оладжакъ бакъарым.

Олар – бозукъ несиль,
садыкъ олмагъан балалардыр.

21+Олар Мен танымагъан аллаларынен Мени куньджю эткен,
бош путларынен Мени ачувландыргъанлар.
Мен де олар танымагъан халкънен
оларны куньджю этеджегим,
ахмакъ бир миллетнен ачувландыраджагъым.
22+Меним гъазабым атеш алевлендирди,
онынъ янгъаны олюлернинъ дюньясына ете,
о, ер юзюни ве берекетини якъып юта,
дагъларнынъ этеклерини якъа.
23+Башларына чокъ яманлыкълар тюшюреджегим,
эписи окъларымны оларгъа атаджагъым.
24+Ачлыкъ оларны бошатыр,
веба оларны ашар,
аджджы тишлемелер келир.
Оларгъа къаршы кийик айванларны,
тозда сюйрекленген зеэр махлюкъларны ёлларым.
25+Тышарыда акъайларны къылыч урар,
ичериде айны шу шейни дешет япар:
йигитлерни ве къызларны,
бебейлерни, чал къартларны гъайып этер.

26Айтмагъа истер эдим: “Оларны парчалайджагъым,
адамлар оларны ич бир вакъыт хатырламайджакълар”.

27+Амма душманларынынъ ачувы ичюн шуны япмам.

Ёкъса, душманлары буны янълыш анълап, айтар:

“Бизим къудретимиз улу,

РАББИнинъ иши дегильдир бу!”»

28+Олар – акъылыны джойгъан миллет,
араларында анълайыш ёкъ.

29Ах, акъыллы олып, олар буны анълап бильгейди,
оларнен не оладжагъыны анълагъайды!

30+Эгер оларнынъ Къаясы оларны сатмагъан олса,

РАББИ оларны душманларынынъ къолуна бермеген олса,
бир адам бинъ адамны къувалап олур эдими?

Эки адам он бинъ адамны къувып олур эдими?

31+Оларнынъ къаясы бизим Къаямыз киби дегиль.

Душманларымыз биле буны анълайлар.

32+Оларнынъ юзюм пытакълары – Содом чубугъындан,
юзюми – Гоморанынъ тарлаларындандыр.

Юзюм данелери зеэр тёкелер,
салкъымлары аджджы оть шырасы кибидир.

33+Шарабы – аждерхаларнынъ зеэри,
йыланларнынъ ольдюриджи зеэридир.

34РАББИ шай айта:

«Мен буны сакъламадыммы?

Озь анбарларымда килитлемедимми?

35+Аякълары тайгъанда,

Мен акътыман ве интикъам алырым.

Беля-къаза куню якъындыр,
азырландырылгъан шейлер оларгъа ашыкъып келелер».

36+Лякин РАББИ Озь халкъыны акълайджакъ.

Къолларында такъат къалмайджакъ вакътында,
не къул, не азат къалмайджагъыны корьгенде,

Озь къулларына мерамет этеджек.

37+О айтар: «Къайда аллалары,
олар сыгъынакъ къыдыргъан къаялары?

38Оларнынъ къурбан ягъларыны ким ашагъан,
шарап бахшышларыны ким ичкен?

Олар турсунлар да, сизге ярдым этсинлер,
сиз ичюн орьтю олсунлар!

39+Энди корюнъиз: Керчектен де, Мен – Одыр!

Менден гъайры алла ёкъ!

Мен ольдюрем, Мен де яшайыш берем,

Мен урам, Мен де тедавийлейим.

Меним къолумдан кимсе къуртарып оламаз.

40Емин этип, къолумны кокке тараф котерем ве айтам:

Мен, Эбедий, Озюмнен ант этем:
41+парылдагъан къылычымны къайрарым,
суд этип, къолум оны тутар,
душманларымнынъ акътыманыны алырым,

Мени кореджек козьлери олмагъанларны джезаларым.

42+Окъларымны къангъа бояларым,
къылычым беденлерни ашар,
ольдюрильген ве эсирге тюшкенлернинъ къаныны ичер,
душман башлыкъларынынъ башларына тояр».

43+Эй, халкълар! Алланынъ халкъынен берабер къуванынъыз!

О, къулларынынъ къаны ичюн акътыманыны
ве Озь душманларынынъ интикъамыны алыр,
Озь топрагъы ве халкъы ичюн одеме этер.

44Бойледже, Муса Нуннынъ огълу Ехошуанен берабер келип, бу йырнынъ эписи сёзлерини халкъкъа айттылар.

Муса халкъны къандыра

45Бу сёзлернинъ эписини бутюн Исраильге айтып битирген сонъ, 46+Муса оларгъа:

– Мен сизге бугунь айткъан бу сёзлерни акъылларынъызда тутунъыз, бу Къанун сёзлерининъ эписини тутып беджермеге балаларынъызгъа эмир этинъиз. 47+Бу сёзлер сиз ичюн бош лаф дегиль, олар – сизинъ яшайышынъыздыр. Иорданны кечип саип олмакъ ичюн кетеяткъан топракъта оларнынъ ярдымынен чокъ вакъыт яшарсынъыз, – деди.

Муса Ханаангъа кирмез

48О куню де РАББИ Мусагъа бойле деди:

49+– Аварим дагъларында, Ерихоннынъ къаршысында Моавда ерлешкен Нево дагъына котериль ве Мен Исраиль огъулларына мульк оларакъ береджек Ханаан топрагъына бакъ. 50+Хор дагъында ольген ве баба-деделерине къошулгъан агъанъ Харун киби, сен де котериледжек дагънынъ устюнде оледжексинъ ве баба-деделеринъе къошуладжакъсынъ. 51+Сиз Цин сахрасында, Мериват-Къадеш сувлары янында Исраиль огъулларынынъ огюнде Манъа къаршы имансыз арекет эттинъиз, оларнынъ арасында Меним мукъаддеслигимни къорчаламадынъыз. 52+Огюнъде олгъан топракъны кореджексинъ, амма Мен Исраиль огъулларына береджек бу топракъкъа кирмейджексинъ.

33

Муса Исраиль къабилелерини багъышлай

33^1+Ольмезден эвель, Алланынъ адамы Муса Исраиль огъулларына багъышлавлар тилеп, 2+шай деди:

– РАББИ Синайдан кельди,
Сеир дагъларында ачылды,
Паран дагълы топрагъындан нурнен пейда олды,
азизлернинъ ордуларынен кельди,
онъ къолунда Къанун атеши бар эди.
3О, халкъыны керчектен севе.
Эписи азизлер Сенинъ къолунъда,
олар аякъларынъда топлашалар,
айткъанларынъа къулакъ асалар.
4+Муса бизге Къанунны буюрды,
о – Якъуп джемаатынынъ мирасыдыр.
5+Халкънынъ башлыкълары
къабилелернен берабер топлашкъанда,
о, Ешуруннынъ падишасы эди.

6Яшасын Рубен ве ольмесин,
лякин акъайлары аз сайылы олсун.

7Ехуда къабилесине буны айтты:

– Я РАББИ, Ехуданынъ сесини эшит, оны халкъына кетир.

Озюни Озь къолларынен къорчалай;
онъа душманларына къаршы ярдымджы ол.

8+Левий къабилесине шай деди:

– Тум ве Ур[*] алетлери сенинъ инсафлы адамынъдадыр.

Сен оны Масса еринде сынадынъ,
Мерива сувлары янында онен давалаштынъ.
9+О, ана-бабасы акъкъында бойле деди:
«Мен оларны бакъмадым».
О, агъа-къардашларыны танымагъан,
озь балаларыны бильмеген,
лякин о, Сенинъ сёзлеринъни сакълагъан,
васиетинъни къорчалагъан.
10Олар Якъупны къарарларына огретирлер,
Исраильни – Сенинъ Къанунынъа.
Олар огюнъде къокъулы отларны якъарлар,
къурбан еринъе айванларны бутюнлей къоярлар.
11РАББИ, онынъ къудрети огъурлы олсун,
туткъан ишлеринден разы ол.
Онъа къаршы тургъанларны
ве оны кореджек козьлери олмагъанларны,
аякъ устюнде турып оламасынлар деп, аякъларындан ур.

12Биньямин къабилесине шай деди:

– РАББИнинъ севгилиси янында хавфсыз яшар.

РАББИ оны эр кунь сакълай;

Биньямин Онынъ омузлары ортасында раат отура.

13+Юсуф къабилесине шай деди:

– РАББИ онынъ топрагъына коклернинъ,
чыкъларнынъ ве ашагъыда акъкъан сувларнынъ
энъ яхшы берекетини берсин,
14кунеште оськен ве айлар кетирген
энъ яхшы махсулларны,
15+къадимий дагъларнынъ энъ яхшысыны
ве эски байырларнынъ энъ яхшысыны,

16+топракънынъ энъ яхшысыны ве онынъ боллугъыны берсин.

Тикенли чалыда Булунгъаннынъ разылыгъы Юсуфнынъ башына,
агъа-къардашларындан сайлангъан бирисининъ манълайына олсун.

17+Онынъ биринджи догъгъан бугъасы – онынъ сайгъысы,
бойнузлары – кийик бугъанынъ бойнузлары киби,
оларнен о, ернинъ башкъа четинедже олгъан халкъларны тюртеджек.

Бу – Эфраимнинъ он бинълери ве Менашшенинъ бинълеридир.

18Зевулун къабилесине шай деди:

– Къуван, Зевулун, эвинъден чыкъкъанынъда,
ве сен, Йиссакъар, – озь чадырларынъда.

19+Олар халкъларны дагъгъа тараф чагъырырлар,
анда догъру къурбанларны чаларлар.

Олар денъизнинъ боллугъынен
ве къумда сакълы хазинелернен кейфленирлер.

20+Гъад къабилесине шай деди:

– Гъаднынъ топракъларыны кенълештирген адам бахтлы олсун!

О, арслан киби яшай,
къолны ве башны парчалай.
21+О, озюне ернинъ биринджисини сайлап алды,
анда оны башлыкънынъ пайы бекледи.
О, халкънынъ башлыкъларынен кельди,
РАББИнинъ догъру истегини
ве Исраильге берильген къарарларыны беджерди.

22+Дан къабилесине шай деди:

– Дан – арслан яврусыдыр,

Башан еринден секирип тюше.

23+Нафталий къабилесине шай деди:

– Нафталийнен РАББИнинъ бол разылыгъы
ве Онынъ номай берекети.

О, денъизнинъ ве дженюптеки топракънынъ саиби.

24Ашер къабилесине шай деди:

– Огъуллардан энъ бахтлы – Ашердир.

онен агъа-къардашларынынъ разылыгъы олсун,
аягъыны зейтюн ягъына батырсын.

25Къапуларынъдаки мандаллары – демир ве бакъырдандыр,
къудретинъ куньлеринъе тенъ оладжакъ.

26+Ешуруннынъ Алласына ошагъан ёкъ!

О, коклер устюнден санъа ярдымгъа

Озь Шуретинде булутлар устюнде келе.

27+Эбедий Алла – сени сакълагъан ердир,
сени эбедиен къудрети къорчалай.

О, душманларынъны огюнъден къувалай ве:

«Ёкъ эт!» – айта.

28+Исраиль хавфсыз яшай,

Якъуп янъгъызлыкъта ашлыкъ ве шарапкъа толу топрагъында тура,
ве коклерден онъа чыкълар тюшелер.

29+Исраиль, сен не де бахтлысынъ!

Санъа ошагъан ким бар?

РАББИ къуртаргъан халкъсынъ!

О – сени къорчалагъан къалкъанынъдыр
ве шуретинънинъ къылычыдыр.

Огюнъде душманларынъ ялтакъланалар,
сен исе оларнынъ ибадет тёпелерини аякъларынънен басасынъ.

34

Мусанынъ олюми

34^1Сонъ Муса Моав тюзлюгинден Нево дагъына, Ерихоннынъ къаршысында олгъан Фисганынъ тёпесине котерильди. Анда РАББИ онъа Гилад ерини, Дангъадже олгъан топракъны косьтерди. 2Нафталийнинъ оладжакъ топрагъыны, Менашше ве Эфраимнинъ топрагъыны, тап гъарбий денъизгедже баргъан бутюн Ехуданынъ топрагъыны, 3+Негевни ве Ерихон (Пальмалар шеэри) вадийининъ тюзлюгини, тап Цоар шеэринедже олгъан топракъны.

4+Сонъ РАББИ онъа:

– Мен Ибраим, Исхакъ ве Якъупкъа: «Оны несиллеринъизге берерим», деп ант эткен топракъ мына. Мен санъа оны козьлеринънен корьмеге разылыкъ берерим, лякин о топракъкъа сен кирмезсинъ, – деди.

5Сонъ РАББИ айткъаны киби, РАББИнинъ къулу Муса Моав еринде ольди. 6+О, оны вадийде, Моав еринде, Бет-Пеорнынъ къаршысында дефн этти, лякин аля бу кунь онынъ къабри къайда олгъаныны кимсе бильмей. 7+Муса ольгенде 120 яшында эди, лякин онынъ козьлери зайыфлашмагъан, бедени де такъаттан кесильмеген эди. 8+Исраиль огъуллары Моав тюзлюгинде 30 кунь девамында Мусанынъ артындан агъладылар. Сонъ Мусанынъ артындан агълап яныкълангъан матем куньлери битти.

Мусанынъ ерине кечеджек Ехошуа

9+Нун огълу Ехошуа икмет рухуна толгъан, чюнки Муса онынъ устюне къолларыны къойгъан эди. Исраиллилер онынъ сесини динълей ве, РАББИ Мусагъа эмир эткени киби, ойле де яптылар.

Мусанынъ буюклиги

10+О вакъыттан сонъ Исраильде РАББИни юзьме-юзь бильген Муса киби пейгъамбер бир даа олмады. 11Муса, РАББИнинъ ёллагъанына бойсунып, Мысыр топрагъында фыравунгъа, къулларына ве бутюн топрагъына къаршы аджайип шейлерни япкъан ве бельгилерни косьтерген эди. 12Буюк къудретнен ве къоркъунчлы ишлернен Муса буларны бутюн Исраильнинъ козю огюнде япкъан эди.

* 1.2 Хорев – дагълы топракъ, анда Синай дагъы ерлешкен эди. Шунынъ ичюн бу ад кимерде Синай дагъынынъ экинджи ады киби къулланыла эди.

* 1.3 Исраиллилер Мысыр мемлекетинден чыкъкъан сонъ.

* 1.28 Анакълылар – Ханаан мемлекети дженюбинде яшагъан, Анакъ адлы девден асыл олгъан халкъ.

* 2.23 Къафтор – Крит адасы.

* 3.11 Я да «саркофаг, табут».

* 3.11 Дёрт бучукъ метр; эки метр – къ. еуд. «9 аммах», «4 аммах».

* 3.15 Макир – Менашшенинъ огълу. Яир Макирнинъ эвлятларындан бири эди.

* 4.3 Баал-Пеор – моавлыларнынъ алласы.

* 25.14 Эфа – къарарнен 20 литрлик ольчюси.

* 29.19 Къ. еуд. сёзю-сёзюне «шу шей сувлу ве сувсуз олгъаныны ёкъ этер» демектир.

* 32.15 Ешурун – Исраильнинъ шаиране ады, «догъру, намуслы олгъан» демектир.

* 33.8 Тум ве Ур – къ. еуд. «ярыкъ» ве «къусурсызлыкъ» маналарыны анълата. Джереп алетлери. Чыкъыш 28.30 бакъ.

+ 1.2 Чыкъ 3.1; 17.6; 33.6; Сай 13.26; 32.8
+ 1.3 Сай 14.33
+ 1.4 Сай 21.21-35
+ 1.6 Чыкъ 19.1; Сай 10.11-12
+ 1.7 Сай 13.30
+ 1.8 Баш 12.7; 26.3; 28.13
+ 1.9 Чыкъ 18.18; Сай 11.14
+ 1.10 Баш 15.5
+ 1.11 2 Пад 24.3
+ 1.15 Чыкъ 18.25; Сай 11.16
+ 1.16 Лев 19.15; Текр 16.18-19; Икм 31.9
+ 1.17 Чыкъ 18.22, 26; 23.2-3; Лев 19.15
+ 1.21 Текр 31.8; Ехо 1.9
+ 1.30 Чыкъ 14.14
+ 1.31 Чыкъ 19.4; Текр 32.11; Еш 46.3
+ 1.33 Чыкъ 13.21
+ 1.36 Сай 14.6-9,
+ 1.37 Сай 20.12; 27.14
+ 1.38 Чыкъ 24.13; Сай 27.18-20
+ 1.46 Сай 20.1; Къад 11.17
+ 2.1 Сай 14.25; 21.4
+ 2.5 Баш 36.8
+ 2.7 Сай 14.33
+ 2.8 3 Пад 9.26
+ 2.9 Къад 11.15
+ 2.10 Сай 13.23; Текр 1.28

+ 2.11 Баш 14.5-6; Текр 2.11, 20; Ехо 12.4; 13.12; 2 Пад 21.16; 1 Тар 20.4

+ 2.12 Баш 36.20-30
+ 2.13 Сай 21.12
+ 2.14 Сай 14.29-35; 26.64-65
+ 2.19 Къад 11.15
+ 2.20 Баш 14.5-6
+ 2.22 Баш 36.20-30
+ 2.23 Ехо 13.3-4
+ 2.25 Чыкъ 15.14-16; 23.27
+ 2.27 Сай 20.17-19
+ 2.36 Ехо 13.9
+ 3.2 Сай 21.33-34
+ 3.4 3 Пад 4.13
+ 3.6 Текр 7.2

+ 3.9 Текр 4.48; Ехо 11.3; 12.5; Збр 28.6; 1 Тар 5.23; Йыр 4.8; Ехез 27.5

+ 3.11 Баш 14.5; Текр 2.11, 20; 2 Пад 11.1; 12.26

+ 3.12 Сай 32.33; Ехо 13.8
+ 3.14 Къад 10.4
+ 3.15 Сай 32.39-41; 1 Тар 2.22
+ 3.16 Сай 21.24; Ехо 12.2
+ 3.17 Сай 34.11; Ехо 3.16
+ 3.19 Сай 32.17-26; Ехо 1.14
+ 3.20 Ехо 1.15; 22.4
+ 3.21 Текр 7.19; Ехо 10.25
+ 3.22 Чыкъ 14.14
+ 3.24 Чыкъ 15.11
+ 3.26 Сай 20.12; Текр 1.37

+ 3.27 Сай 20.12; 27.12-13; Текр 31.2; 32.52; 34.4

+ 3.28 Сай 27.18-19; Текр 1.38
+ 3.29 Сай 25.5
+ 4.1 Лев 18.5
+ 4.2 Текр 12.32; Икм 30.6; Сыр 22.18
+ 4.3 Сай 25.1-9
+ 4.6 Эюп 28.28; Збр 110.10; 118.98
+ 4.7 2 Пад 7.23; Збр 118.151; 144.18
+ 4.8 Рим 3.2; 7.12

+ 4.9 Текр 6.7; 11.19; 32.46; Збр 77.4; Ёэль 1.3

+ 4.10 Чыкъ 19.9,

+ 4.11 Чыкъ 20.21; Еуд 12.18

+ 4.13 Чыкъ 20.1-17; 24.12; 31.18; Текр 5.6-21

+ 4.16 Чыкъ 20.4-5; Рим 1.23

+ 4.19 Эюп 31.26-28; 4 Пад 17.16; 21.3; Йрм 8.2

+ 4.20 3 Пад 8.51; Йрм 11.4

+ 4.21 Текр 1.37; 3.26

+ 4.24 Чыкъ 20.5; 24.17; Текр 9.3; Еш 30.27; Ам 5.6; Еуд 12.29

+ 4.26 Текр 32.1; Збр 49.4
+ 4.27 Лев 26.33; Текр 28.64
+ 4.28 Текр 28.36; Збр 113.13-14; Йрм 16.13
+ 4.29 Йрм 29.13-14
+ 4.32 Эюп 20.4
+ 4.33 Чыкъ 19.21

+ 4.35 1 Пад 2.2; Еш 45.5; Мк 12.32; 1 Кор 8.4

+ 4.36 Чыкъ 24.17
+ 4.39 Чыкъ 15.11; Ехо 2.11; 3 Пад 8.23,
+ 4.47 Сай 21.21-35
+ 4.48 Текр 3.9
+ 4.49 Текр 3.17
+ 5.4 Чыкъ 33.11
+ 5.5 Чыкъ 20.18, 21; 24.2
+ 5.6 Лев 26.13
+ 5.7 4 Пад 17.35
+ 5.8 Лев 19.4; 26.1; Текр 27.15

+ 5.9 Чыкъ 34.7, 14; Сай 14.18; Текр 4.24; 6.15; Ехо 24.19; Нах 1.2

+ 5.10 Текр 7.9

+ 5.11 Лев 19.12; 24.10-16

+ 5.12 Чыкъ 31.14-17; Лев 19.30; 23.3; 26.2; Сай 15.32-36; Мк 2.27-28; Лк 13.14

+ 5.16 Лев 19.3; Текр 27.16; Мт 15.4; 19.19; Мк 7.10; 10.19; Лк 18.20; Эф 6.2

+ 5.17 Баш 9.6; Лев 24.17; Мт 5.21; 19.18; Мк 10.19; Лк 18.20; Рим 13.9; Якъ 2.11

+ 5.18 Лев 18.20; 20.10; Текр 22.22; Икм 6.32; Мт 5.27; Рим 13.9

+ 5.19 Лев 19.11; Мт 19.18; Рим 13.9

+ 5.20 Чыкъ 23.1; Текр 19.16-20; Икм 19.5, 9; 21.28; 24.28; 25.18; Мт 19.18

+ 5.21 Йрм 5.8; Мт 5.28; Лк 12.15; Рим 7.7; 13.9

+ 5.22 Чыкъ 31.18
+ 5.25 Чыкъ 19.21
+ 5.27 Чыкъ 20.18-19
+ 5.28 Текр 18.17
+ 5.32 Ехо 1.7; 4 Пад 22.2
+ 5.33 Текр 10.13
+ 6.2 Джем 12.13
+ 6.3 Баш 15.5; 22.17
+ 6.4 Мк 12.29; Зек 14.9

+ 6.5 Текр 11.13; Мт 22.37; Мк 12.30; Лк 10.27

+ 6.7 Текр 4.9; Збр 118.13
+ 6.8 Чыкъ 13.9, 16; Текр 11.18
+ 6.9 Текр 11.20
+ 6.10-11 Ехо 24.13

+ 6.13 Текр 10.20; Ехо 2.12; 4 Пад 17.36; Йрм 4.2; Мт 4.10; Лк 4.8

+ 6.15 Чыкъ 20.5
+ 6.16 Чыкъ 17.2; Мт 4.7; Лк 4.12
+ 6.18-19 Чыкъ 23.28-30
+ 6.20 Чыкъ 12.26
+ 6.21 Чыкъ 20.2
+ 6.22 Збр 134.8
+ 6.25 Текр 24.13
+ 7.1 Чыкъ 23.23
+ 7.2 Сай 21.2; Текр 3.6; 20.16-17; Ехо 6.20

+ 7.3 Чыкъ 34.15-16; Ехо 23.12-13; Къад 3.6; 3 Пад 11.2-4; 2 Кор 6.14

+ 7.4 Текр 6.15
+ 7.5 Чыкъ 23.24; 34.13
+ 7.6 Чыкъ 19.5-6; 1 Пётр 2.9
+ 7.7 1 Тар 16.19
+ 7.8 Йрм 31.3; Хош 11.1; Мал 1.2
+ 7.9 Чыкъ 20.6; Текр 5.10
+ 7.10 Эюп 34.11; Еш 59.18; Нах 1.2
+ 7.12 Баш 17.2; 26.3
+ 7.14 Чыкъ 23.26
+ 7.15 Чыкъ 9.15; 15.26; 23.25
+ 7.16 Чыкъ 23.33
+ 7.19 Текр 3.21; Ехо 10.25
+ 7.20 Чыкъ 23.28; Ехо 24.12
+ 7.21 Нех 4.14
+ 7.22 Чыкъ 23.29
+ 7.24 Ехо 1.5; 10.24; 11.12
+ 7.25 Ехо 7.20-21
+ 8.2 Чыкъ 15.25; 16.35; Ам 2.10
+ 8.3 Чыкъ 16.14-15,; Мт 4.4; Лк 4.4
+ 8.4 Текр 29.5; Нех 9.21
+ 8.5 Икм 3.12; Еуд 12.7
+ 8.7 Текр 11.11
+ 8.14 Икм 30.9; Збр 77.11; 105.21; Хош 13.6
+ 8.15 Чыкъ 17.6; Сай 20.11; 21.6; Хош 13.5
+ 8.16 Чыкъ 16.5,
+ 8.17 Къад 7.2
+ 8.20 Дан 9.11
+ 9.2 Сай 13.23; Текр 1.28

+ 9.3 Чыкъ 20.5; 23.29-31; 24.17; Текр 4.24; Еуд 12.29

+ 9.4 Баш 15.16
+ 9.5 Баш 50.24
+ 9.6 4 Пад 17.14; 2 Тар 30.8
+ 9.8 Чыкъ 32.4,
+ 9.9 Чыкъ 24.18; Мт 4.2
+ 9.10 Чыкъ 31.18
+ 9.12 Чыкъ 32.7-10
+ 9.14 Сай 14.12; Збр 9.6
+ 9.18 Чыкъ 32.11-14; 34.28
+ 9.21 Чыкъ 32.20
+ 9.22 Чыкъ 17.7; Сай 11.3,
+ 9.23 Сай 13.3; 14.1
+ 9.26 Чыкъ 32.11-13
+ 9.28 Сай 14.16
+ 9.29 Нех 1.10
+ 10.1 Чыкъ 25.10
+ 10.2 Чыкъ 25.16,
+ 10.3 Чыкъ 37.1-9
+ 10.4 Чыкъ 20.1-17; 34.28-29; Текр 5.6-21
+ 10.5 Чыкъ 40.20; 3 Пад 8.9
+ 10.6 Сай 20.28; 33.30-31,
+ 10.7 Сай 33.33
+ 10.8 Сай 8.14
+ 10.9 Сай 18.20
+ 10.10 Чыкъ 34.28
+ 10.11 Чыкъ 33.1
+ 10.12 Микъа 6.8; Ехо 24.14; 1 Пад 12.24
+ 10.13 Текр 5.33
+ 10.14 Чыкъ 9.29; Нех 9.6
+ 10.15 Рим 11.28

+ 10.16 Чыкъ 32.9; Текр 30.6; Йрм 4.4; Рим 2.29

+ 10.17 Ехо 22.22; 2 Тар 19.7; Збр 49.1; 135.2; Дан 2.47; 11.36; Фаал 10.34; Рим 2.11; Гал 2.6; Эф 6.9; Кол 3.25; 1 Пётр 1.17; 1 Тим 6.15; Сыр 17.14; 19.16

+ 10.18 Збр 67.5; 145.9
+ 10.19 Чыкъ 22.21; Лев 19.34
+ 10.20 Текр 6.13; 30.20
+ 10.22 Баш 15.5; 22.17; 46.27; Чыкъ 1.5
+ 11.4 Чыкъ 14.27-28
+ 11.5 Збр 77.14-40
+ 11.6 Сай 16.31-33
+ 11.9 Баш 50.24; Чыкъ 3.8
+ 11.11 Текр 8.7
+ 11.12 3 Пад 9.3
+ 11.13 Текр 6.5; Ехо 22.5
+ 11.14 Лев 26.4; Йрм 5.24; Ёэль 2.23
+ 11.15 Збр 103.14
+ 11.17 3 Пад 8.35; 17.1; 2 Тар 6.26
+ 11.18 Чыкъ 13.9, 16; Текр 6.8
+ 11.19 Текр 4.9
+ 11.20 Текр 6.9

+ 11.24 Баш 15.18; Чыкъ 23.31; Сай 34.1-12; Ехо 1.3,

+ 11.25 Текр 7.24
+ 11.26 Текр 30.1, 15
+ 11.27 Лев 26.1-13; Текр 28.2-14
+ 11.28 Лев 26.14-45; Текр 28.15-45
+ 11.29 Текр 27.12-13; Ехо 8.33
+ 11.30 Баш 12.6
+ 12.2 4 Пад 16.4

+ 12.3 Чыкъ 23.24; 34.13; Текр 7.5; Къад 2.2; 3 Пад 14.23

+ 12.5 3 Пад 18.29
+ 12.7 Текр 27.7
+ 12.8 Къад 17.6; 21.25
+ 12.9 Збр 94.11
+ 12.10 Ехо 23.1
+ 12.11 3 Пад 8.29
+ 12.12 Сай 18.20; Текр 10.9
+ 12.16 Лев 3.17; 7.26; 17.13
+ 12.19 Текр 14.27; Нех 13.10
+ 12.23 Баш 9.4; Лев 3.17; 7.26; 17.13
+ 12.30 4 Пад 17.15
+ 12.31 4 Пад 17.31; Йрм 7.31; 19.5
+ 12.32 Текр 4.2; Сыр 22.18
+ 13.1 Йрм 23.25, 32; Зек 10.2
+ 13.2 Мк 13.22; 2 Тес 2.9; Сыр 13.13; 16.14
+ 13.5 Текр 18.20
+ 13.8 Икм 1.10
+ 13.9 Чыкъ 32.27-28; Текр 17.7
+ 13.10 Текр 17.5

+ 13.13 Къад 19.22; 20.13; 1 Пад 2.12; 10.27; 25.17; 2 Пад 16.7; 20.1; 3 Пад 21.10,

+ 13.16 Ехо 8.28

+ 13.17 Ехо 7.20-21

+ 14.1 Лев 19.27-28; 21.5; Мт 5.9; Юх 1.12; 1 Юх 3.1; 5.1; Рим 8.14

+ 14.2 Чыкъ 19.5

+ 14.21 Чыкъ 19.6; 23.19; 34.26; Лев 7.24; 11.39-40

+ 14.22 Лев 27.30; Сай 18.21
+ 14.27 Сай 18.20; Текр 10.9; 12.19
+ 14.28 Текр 26.12
+ 15.1 Текр 31.10; Нех 10.31
+ 15.3 Текр 23.20
+ 15.6 Текр 28.12; 3 Пад 4.21; Узеир 4.20

+ 15.8 Лев 25.35-36; Збр 36.26; Мт 5.42; Якъ 2.15; 1 Юх 3.17

+ 15.11 Мт 26.11
+ 15.12 Чыкъ 21.2
+ 15.17 Чыкъ 21.5-6
+ 15.19 Чыкъ 13.2, 11-16
+ 15.21 Лев 22.20
+ 15.23 Лев 17.13; Текр 12.23-24
+ 16.3 Чыкъ 12.11
+ 16.4 Чыкъ 34.25
+ 16.9 Чыкъ 34.22
+ 16.12 Текр 5.15
+ 16.13 Чыкъ 23.16

+ 16.18 Чыкъ 18.21; Сай 11.16; Текр 1.16-17; Узеир 7.25

+ 16.19 Чыкъ 23.2-3, 8; Лев 19.15; 1 Пад 8.3; Икм 17.8; Джем 7.7

+ 16.21 Чыкъ 34.13; Текр 7.5
+ 17.1 Лев 22.20
+ 17.5 Текр 13.10
+ 17.6 Сай 35.30; Текр 19.15
+ 17.7 Текр 13.9
+ 17.9 Текр 19.17
+ 17.14 1 Пад 8.5
+ 17.15 1 Пад 9.16

+ 17.16 Ехо 11.6; 2 Пад 8.4; 3 Пад 10.28; 1 Тар 18.4; 2 Тар 1.16; 9.28

+ 17.17 3 Пад 10.14, 27; 11.1-4; 2 Тар 1.15; 9.27; Нех 13.26; Икм 31.3

+ 17.19 Ехо 1.8
+ 18.2 Сай 18.20; Текр 10.9; Ехо 13.14
+ 18.3 Лев 7.30-34
+ 18.4 Сай 18.12
+ 18.6 Сай 35.2; Къад 17.7
+ 18.9 Лев 18.26-30; Текр 12.29-31

+ 18.10 Лев 18.21; 4 Пад 16.3; 17.17; 23.10; 2 Тар 33.6; Йрм 32.35

+ 18.11 Чыкъ 22.18; Лев 19.26,
+ 18.15 Мк 9.8; Юх 1.21; Фаал 3.22; 7.37
+ 18.16 Чыкъ 20.19; Текр 5.27
+ 18.17 Текр 5.28
+ 18.18 Юх 4.25

+ 18.20 Текр 13.5; Йрм 14.15; 23.30; Ехез 13.8

+ 19.5 Чыкъ 21.13
+ 19.10 Икм 6.17
+ 19.11 Текр 27.24
+ 19.13 Текр 21.9

+ 19.14 Текр 27.17; Эюп 24.2; Икм 22.28; 23.10; Хош 5.10

+ 19.15 Сай 35.30; Текр 17.6; Мт 18.16; 2 Кор 13.1; 1 Тим 5.19; Еуд 10.28

+ 19.16 Чыкъ 20.16
+ 19.17 Текр 17.9; 25.1
+ 19.19 Икм 19.5
+ 19.21 Чыкъ 21.23-25; Лев 24.19-20; Мт 5.38
+ 20.1 2 Тар 13.12; 20.15-17
+ 20.7 Текр 24.5
+ 20.8 Къад 7.3
+ 20.14 Сай 31.7, 9; Ехо 8.2
+ 20.17 Текр 7.2; Ехо 10.40-41
+ 20.19 4 Пад 3.19
+ 21.3 Сай 19.2; 1 Пад 6.7
+ 21.5 Сай 6.22-27
+ 21.8 Юнус 1.14
+ 21.9 Текр 19.13
+ 21.12 1 Кор 11.6
+ 21.15 Баш 29.30,
+ 21.17 4 Пад 2.9
+ 21.18 Чыкъ 20.12; Текр 5.16
+ 21.20 Икм 23.20-21
+ 21.22 Сай 25.4

+ 21.23 Ехо 8.29; 10.26-27; Юх 19.31; Гал 3.13

+ 22.1 Чыкъ 23.4
+ 22.6 Чыкъ 23.19; Лев 22.28
+ 22.9 Лев 19.19
+ 22.12 Сай 15.38
+ 22.22 Чыкъ 20.14; Лев 20.10; Юх 8.5

+ 22.29 Баш 34.8; Чыкъ 22.16-17; 2 Пад 13.1-22

+ 22.30 Лев 18.8; Текр 27.20
+ 23.1 Лев 21.18-20; Еш 56.4-5
+ 23.3 Нех 13.1-2; Агъл 1.10
+ 23.4 Сай 22.5-6
+ 23.5 Сай 24.10; Икм 26.2

+ 23.7 Баш 25.24-26; 36.8; Чыкъ 22.21; 23.9; Сай 20.14

+ 23.10 Лев 15.1-5

+ 23.14 Лев 26.12

+ 23.17 Лев 19.29; 3 Пад 14.24; 15.12; 22.46; 4 Пад 23.7; Хош 4.14

+ 23.20 Чыкъ 22.25; Текр 15.3
+ 23.21 Сай 30.3; Джем 5.3
+ 23.25 Мк 2.23; Рут 2.2
+ 24.1 Мал 2.16; Мт 5.31; 19.7; Мк 10.4
+ 24.4 Йрм 3.1
+ 24.5 Текр 20.7; Икм 5.18
+ 24.7 Чыкъ 21.16
+ 24.8 Лев 13.2
+ 24.9 Сай 12.10-15
+ 24.13 Чыкъ 22.26-27; Текр 6.25; Збр 111.9
+ 24.14 Лев 25.39
+ 24.15 Лев 19.13; Якъ 5.4

+ 24.16 4 Пад 14.6; 2 Тар 25.4; Йрм 31.29-30; Ехез 18.20

+ 24.17 Чыкъ 22.21
+ 24.19 Лев 19.9; 23.22; Рут 2.1-2
+ 25.1 Текр 19.17
+ 25.3 2 Кор 11.24
+ 25.4 1 Кор 9.9; 1 Тим 5.18
+ 25.5 Мт 22.24; Мк 12.19; Лк 20.28
+ 25.6 Баш 38.8; Рут 4.10
+ 25.9 Рут 4.7
+ 25.14 Лев 19.36
+ 25.17 Чыкъ 17.8
+ 25.19 1 Пад 15.2-8
+ 26.2 Чыкъ 23.19; 34.26; Лев 23.10
+ 26.5 Баш 46.27; Чыкъ 1.7
+ 26.6 Чыкъ 1.11,
+ 26.7 Чыкъ 2.23-25; 3.9
+ 26.8 Чыкъ 12.51
+ 26.9 Чыкъ 3.8
+ 26.12 Лев 27.30; Текр 14.28-29
+ 26.14 Лев 7.20; 21.1, 11; Хош 9.4

+ 26.15 Чыкъ 3.8; 2 Тар 30.27; Збр 32.14; Еш 63.15

+ 26.18 Чыкъ 19.5
+ 26.19 Чыкъ 19.6; Текр 28.1
+ 27.2 Ехо 4.1-3
+ 27.5 Чыкъ 20.25; Ехо 8.30; 3 Пад 6.7
+ 27.7 Текр 12.7
+ 27.8 Еш 8.1; 30.8; Хав 2.2
+ 27.9 Текр 26.18
+ 27.12 Текр 11.29; Ехо 8.33
+ 27.15 Чыкъ 20.4-5; 34.17; Текр 5.8
+ 27.16 Чыкъ 20.12; 21.17; Лев 19.3
+ 27.17 Текр 19.14
+ 27.18 Лев 19.14
+ 27.19 Чыкъ 22.21-22
+ 27.20 Лев 18.8; Текр 22.30
+ 27.21 Чыкъ 22.19; Лев 18.23
+ 27.22 Лев 18.9; 2 Пад 13.12
+ 27.23 Лев 18.17; 20.14
+ 27.24 Текр 19.11
+ 27.25 Чыкъ 23.7; Текр 16.19
+ 27.26 Збр 118.21; Йрм 11.3; Гал 3.10
+ 28.1 Текр 26.19
+ 28.6 Збр 120.7
+ 28.7 Чыкъ 23.27
+ 28.8 Лев 25.20-21
+ 28.9 Чыкъ 19.6
+ 28.12 Текр 11.14; 15.6
+ 28.15 Дан 9.11; Зек 1.6; Мал 2.2

+ 28.22 Лев 26.16; 3 Пад 8.37; 2 Тар 6.28; Ам 4.9; Хагъ 2.17

+ 28.24 Йрм 3.3; Ам 4.7

+ 28.25 Ехо 7.4

+ 28.26 1 Пад 17.44, 46; Збр 78.2; Еш 17.2; Йрм 7.33; 16.4; 19.7; 34.20

+ 28.27 Чыкъ 9.10

+ 28.29 Эюп 5.14; 12.25; Еш 59.10; Цеф 1.17

+ 28.30 Текр 20.5-7; Йрм 8.10; Ам 5.11; Цеф 1.13

+ 28.32 2 Тар 29.9
+ 28.33 Къад 6.4
+ 28.35 Эюп 2.7

+ 28.36 Текр 4.28; 4 Пад 17.3-4; 24.15; 25.7; 2 Тар 33.11

+ 28.37 3 Пад 9.7; 2 Тар 7.20; Йрм 24.9; Ехез 5.15

+ 28.38 Микъа 6.15; Хагъ 1.6; Ёэль 1.4
+ 28.39 Цеф 1.13
+ 28.41 Агъл 1.5
+ 28.47 Нех 9.35
+ 28.48 Йрм 27.2

+ 28.49 Еш 5.26; Йрм 5.15; 48.40; 49.22; Ехез 17.3; Хош 8.1; Хав 1.8

+ 28.51 Нех 9.37; Йрм 5.17

+ 28.52 4 Пад 17.5; 25.1

+ 28.53 Лев 26.29; 4 Пад 6.29; Агъл 4.10; Йрм 19.9; Ехез 5.10

+ 28.57 4 Пад 6.29; Агъл 4.10; Ехез 5.10
+ 28.60 Чыкъ 9.1-12
+ 28.62 Баш 15.5; Текр 10.22
+ 28.63 Йрм 32.41

+ 28.64 Лев 26.33; Текр 4.27; Нех 1.8; Йрм 9.16; Ехез 12.15; Зек 7.14

+ 28.67 Эюп 7.4
+ 28.68 Текр 17.16; Хош 8.13; 9.3
+ 29.1 Чыкъ 19.1-6
+ 29.4 Еш 6.9-10; Йрм 5.21; Рим 11.8
+ 29.5 Текр 8.4; Нех 9.21
+ 29.6 Чыкъ 15.25; 16.4; 17.6
+ 29.7 Сай 21.21-35
+ 29.8 Сай 32.33
+ 29.9 3 Пад 2.3
+ 29.11 Ехо 9.21
+ 29.13 Чыкъ 6.7
+ 29.18 Еуд 12.15
+ 29.20 Текр 9.14; Збр 9.6

+ 29.23 Баш 14.2; 19.24; Къад 9.45; Еш 13.19; Хош 11.8; Цеф 2.9

+ 29.24 Лев 26.32; 3 Пад 9.8; 2 Тар 7.21; Йрм 22.8-9

+ 29.25 4 Пад 17.15
+ 29.27 Лев 26.14-39; Текр 28.15-68; Зек 5.3
+ 29.28 3 Пад 14.14
+ 29.29 Икм 25.2
+ 30.1 Лев 26.40; Текр 11.26

+ 30.2 1 Пад 7.3; 3 Пад 8.48; Еш 55.7; Хош 6.1

+ 30.3 Йрм 32.37; Ехез 34.13; 36.24
+ 30.4 Нех 1.9
+ 30.6 Текр 10.16; Йрм 4.4; 31.33
+ 30.7 Баш 12.3; Чыкъ 23.22
+ 30.12 Рим 10.6
+ 30.15 Текр 11.26; Йрм 21.8
+ 30.20 Текр 10.20
+ 31.2 Сай 20.12; 27.12-13; Текр 3.27; 34.7
+ 31.3 Текр 1.38
+ 31.4 Сай 21.21-35
+ 31.5 Текр 7.2
+ 31.6 Ехо 1.5; 3 Пад 6.13
+ 31.7 Ехо 1.6
+ 31.10 Чыкъ 23.16; Текр 15.1
+ 31.11 4 Пад 23.2; Нех 8.3
+ 31.12 Ехо 8.33,
+ 31.14 Сай 27.19; Текр 34.5
+ 31.15 Чыкъ 33.9; Сай 12.5

+ 31.16 Чыкъ 34.15; Къад 2.12-13, 20; Йрм 11.10

+ 31.17 Сай 14.42; Къад 6.13
+ 31.19 Текр 32.1-43
+ 31.20 Чыкъ 3.8
+ 31.23 Ехо 1.6
+ 31.24 Ехо 24.25-26
+ 31.26 4 Пад 22.8; 2 Тар 34.14

+ 31.29 Къад 2.12-13, 19; 4 Пад 22.17; 2 Тар 34.22

+ 32.1 Еш 1.2; Микъа 1.2

+ 32.2 Збр 71.6; Еш 55.10-11

+ 32.4 2 Пад 22.31; Збр 17.31; Эюп 34.10; Мт 5.48; Рим 9.14

+ 32.6 Еш 44.2; 51.13; 63.16; 64.8; Йрм 5.21; Юх 8.41

+ 32.7 Збр 76.6; Эюп 8.8
+ 32.8 Баш 11.8; Фаал 17.26
+ 32.9 Чыкъ 19.5; Зек 2.12

+ 32.10 Збр 16.8; Ехез 16.5-6; Хош 13.5; Зек 2.8

+ 32.11 Чыкъ 19.4; Еш 31.5
+ 32.13 Эюп 29.6; Еш 58.14
+ 32.15 Нех 9.25; Збр 88.27; 94.1
+ 32.16 Къад 5.8; Збр 77.58
+ 32.17 Збр 105.37; 1 Кор 10.20
+ 32.18 Еш 17.10; Йрм 2.32
+ 32.21 2 Тар 13.9; Йрм 5.7; Рим 10.19
+ 32.22 Йрм 15.14; 17.4

+ 32.23 Эюп 6.4; Збр 7.13; 37.3; Агъл 3.12; Ехез 5.16

+ 32.24 Лев 26.22; Йрм 8.17; Ехез 5.17
+ 32.25 Агъл 1.20; Ехез 7.15
+ 32.27 Збр 12.5; Еш 10.13
+ 32.28 Еш 27.11; Йрм 4.22
+ 32.30 Лев 26.8; Ехо 23.10; Къад 15.15
+ 32.31 1 Пад 2.2
+ 32.32 Баш 18.20
+ 32.33 Збр 57.5-6
+ 32.35 Рим 12.19; Еуд 10.30

+ 32.36 3 Пад 14.10; 21.21; 4 Пад 9.8; 14.26; Збр 134.14; Еуд 10.30

+ 32.37 Къад 10.14; Йрм 2.28

+ 32.39 Чыкъ 20.3; 1 Пад 2.6; 4 Пад 5.7; Эюп 5.18; 10.7; Збр 102.3; 146.3; Еш 43.13; Хош 6.1

+ 32.41 Текр 32.41; Збр 7.13; Еш 1.24; 27.1; 34.5; 66.16; Ехез 21.3, 9-10

+ 32.42 Йрм 46.10

+ 32.43 Баш 4.10-12; Збр 78.10; Сыр 6.10; 19.2; Рим 15.10

+ 32.46 Текр 4.9
+ 32.47 Лев 18.5
+ 32.49 Сай 27.12
+ 32.50 Сай 33.38
+ 32.51 Сай 20.12; 27.14
+ 32.52 Текр 3.27
+ 33.1 Узеир 3.2; Збр 89.1

+ 33.2 Чыкъ 19.18; Збр 49.2; 79.2; 93.1; Дан 7.10; Зек 14.5; Хав 3.3; Фаал 7.53; Гал 3.19

+ 33.4 Юх 1.17; 7.19
+ 33.5 Текр 32.15; Еш 44.2
+ 33.8 Чыкъ 17.7; Сай 20.13

+ 33.9 Чыкъ 30.7-8; 32.26-29; Текр 17.9-11; 2 Тар 17.9; Узеир 7.10

+ 33.13 Баш 27.28
+ 33.15 Баш 49.26; Хав 3.6
+ 33.16 Чыкъ 3.2-4
+ 33.17 Баш 48.19; 3 Пад 22.11
+ 33.19 Збр 4.6
+ 33.20 1 Тар 12.8
+ 33.21 Сай 32.1-5, 16-19
+ 33.22 Ехо 19.47; Къад 18.27
+ 33.23 Ехо 19.32-39
+ 33.26 Чыкъ 15.11; Текр 32.15; 33.5; Еш 44.2

+ 33.27 Збр 54.20; 89.1, 3; 90.9; 92.2; Хав 1.12

+ 33.28 Сай 23.9

+ 33.29 Баш 15.1; 2 Пад 7.23; 22.45; Збр 32.20

+ 34.3 Баш 13.12; 14.2; 19.22; Къад 1.16; 3.13

+ 34.4 Баш 12.7; 50.24; Текр 3.27
+ 34.6 Иуда 1.9
+ 34.7 Текр 31.2
+ 34.8 Сай 20.29
+ 34.9 Сай 27.18, 23; Еш 11.2
+ 34.10 Чыкъ 33.11

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Теврат

- Къануннынъ Текрары

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери